Bhojpure Katha

साहित्य/समालोचना

2011-08-16T02:39:00.000-07:00

सुबिसुधाको ‘रहस्यमय भोगाइ’का सम्बन्धमा

‘अग्नियुद्ध’ कथासङ्ग्रहको अन्तत्र्रिmया हुँदै थियो । मेरा स्नेही बन्धु केशव आचार्यले घरमा आएर उक्त कार्यक्रममा सामेल हुन आग्रह गरे । वि.सं. २०६३ साल फाल्गुन १८ गते शुक्रवारका दिन उक्त कृतिको अन्तत्र्रिmयाको कार्यक्रम पुल्चोक, स्थानीय विकास मन्त्रालयको सभाकक्षमा रहेछ । सुबिसुधा आचार्यले लेखेकी ‘अग्नियुद्ध’ कथासङ्ग्रहबारे मैले पनि बोल्नुपर्ने भयो । हामी कार्यक्रममा भेला भयाँै । उक्त कथासङ्ग्रहबारे कथाकार माया ठकुरीबाट समीक्षात्मक टिप्पणी भएको थियो । मैले पनि उक्त कृतिका सकारात्मक पक्षहरूको चर्चा गरँे र प्रस्तुतिमा थप सुधारका लागि सल्लाह दिएँ । यसरी सुबिसुधा आचार्य र उनका रचनासँग प्रथम परिचित हुने मौका पाएको हुँ ।
सुबिसुधाको जन्म केवलपुर–५, धादिङमा भएको हो । पाल्पा, पिपलडाँडा गाविसका समाजसेवी तथा लेखक केशव आचार्यसँग विवाहित भएपछि उनी सुबिसुधा आचार्य भएकी हुन् र यही नामबाट उनका कृतिहरू प्रकाशित हुँदै गरेका छन् । सुबिसुधा आचार्य साहित्यका विविध विधामा कलम चलाउने साहित्यिक प्रतिभा ह्ुन्् । कवि, गीतकार, गजलकार र कथाकारका रूपमा उनी देखा परेकी छन् । सुबिसुधा आचार्यका अहिलेसम्म प्रकाशित कृतिहरू हुन्– सुधाका सिर्जनाहरू भाग–१ (गीत, गजल र कविताको सङ्गालो), तारा झरेका रातहरू (मुक्तकसङ्ग्रह), भावनाका छालहरूमा (आधुनिक गीतसङ्ग्रह), सुतीक्ष्णा (ताङ्कासङ्ग्रह), सुरम्य–सुधा (मुक्तकसङ्ग्रह), अब शहीद बोल्छ (गजलसङ्ग्रह), सुर–तरङ्गिणी (गजलसङ्ग्रह), अग्नियुद्ध (कथासङ्ग्रह) यिनका अहिलेसम्म विभिन्न विधाका पुस्तकहरू प्रकाशित भैसकेका छन् भने दर्जनौ आधुनिक गीतहरू रेकर्ड पनि भएका छन् । यिनले रत्नराधिका, अन्तरिक्ष, सुधासागर, मेट्रो अनलाइन दैनिक आदि पत्रपत्रिकाको सम्पादन पनि गरेकी छन् साथै धरहरा टाइम्स्, नेपाल न्यूज, मेट्रो टुडे, फेमश आदि साप्ताहिक पत्रपत्रिकाहरूमा विभिन्न साहित्यिक स्तम्भ पनि लेख्दै आएकी छन् ।
सुबिसुधाले १०।११ वर्षको विद्यार्थी अवस्थादेखि नै नेपाली साहित्यमा कलम चलाउन थालेकी हुन् । उनले पत्रपत्रिकाहरूलाई दिएको अन्तर्वार्तामा भने अनुसार उनको पहिलो प्रथम प्रकाशित रचना ‘आमाको सम्झना’ हो जुन वि.संं. २०४९ सालमा प्रकाशित भएको थियो । यसपछि उनका गीत, गजल र कविताहरू विभिन्न पत्रिकाहरूमा प्रकाशित हुँदै रहेका छन् । उनले पछिल्ला दिनहरूमा पनि आफ्नो सिर्जनात्मक लेखनलाई निरन्तरता दिदै रहिन् । साहित्य–साधनामा दुई दशक पुग्दा नपुग्दै यति धेरै पुस्तकाकार कृतिहरू देखा पर्नु भनेको सुबिसुधाको लेखन–निरन्तरताको प्रमाण हो । दिव्यदर्शन साप्ताहिक, काठमाडौंमा २०६३ साल जेठ १३ गते शनिवारको दिन प्रकाशित अन्तर्वार्ताका क्रममा युवा साहित्यकार सुबिसुधा आचार्यले भनेकी छन् –“मेरो सानैदेखि साहित्य सिर्जना गर्ने एउटा नसा थियो, जुन कापीका पानाभित्र कैदी बन्थे । जब मनमा एक किसिमको अदृश्य घाउ दुख्न थाल्यो, तब कापीमा नउतारेसम्म घाउ दुखिरहन्थ्यो । तर कापीमा उतारेपछि पाकेको पिलोको घाउ निचोरेपछिको जस्तो मनमा शान्ति हुन्थ्यो । विवाह भएपछि सधैँ लेख्नुपर्छ र लेखेका रचनालाई संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने प्रेरणा जीवनसाथीबाट नै पाएकी हुँ ।” यतिखेर जीवनसाथी केशव आचार्यलार्ई पनि धन्यवाद दिन मन लाग्छ, जसले आफ्नी जीवन सँगिनीलाई साहित्य सिर्जनामा अरू बढी संलग्न हुन निरन्तर प्रेरणा प्रदान गर्दै रहेका छन् । लेखनमा मात्र होइन प्रकाशनद्वारा सार्वजनिक बनाउन पनि साहित्यानुरागी श्रीमान् केशव आचार्यको निकै ठूलोे योगदान रहेको चाल पाएको छु । उनको साहित्यप्रेमको हृदयतः प्रशंसा पनि गर्दछु ।
सुबिसुधा आचार्य साहित्य–सिर्जनामा हरहमेसा खट्ने ऊर्जा भएकी नारी हस्ताक्षर हुन् । साहित्यिक लेखनमा डुव्ने लेखकहरू खाली बस्न सक्दैनन्, केही न केही लेखिरहेका हुन्छन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले दश दिनमा ‘सुलोचना’ महाकाव्य र एक रातमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्यको रचना गर्नु यस्तै लेखन–निरन्तरताको उदाहरण हो । अन्तर्मुखी साहित्यकारमा यो प्रवृत्ति बढी पाइन्छ । यस क्रममा साहित्यकार विजय मल्लको लेखनधर्मिता बारे स्वयम्ले व्यक्त गरेको अभिव्यक्ति यहाँ उल्लेख गर्नु प्रासङ्गिक देखिन्छ । विजय मल्लले ‘परिषद पत्र’ (वर्ष २,अङ्क २ जुलार्ई ई. १९८६, असम) सँगको साक्षात्कार–स्तम्भमा भनेका थिए– “म अन्तर्मुखी पनि छु । आफूभित्रका कल्पित पात्रहरूसित वार्तालाप गर्ने धुनमा म धेरैजसो बाहिरका सजीव पात्रहरूलार्ई बिर्सन्छु । मभित्र गुम्सिएका पात्रहरू मसित खेल्छन्, बोल्छन्, हिंड्छन् । यस्तोमा म घर, परिवार, दाजुभाइ, छोराछोरी सबै बिर्सन्छु ।” वास्तवमा समर्पित साहित्यकर्मीको अचेतनले साहित्यकारलार्ई लेखनका निम्ति निरन्तर हुटहुटी लगाएको हुन्छ । मनमा गुम्सिएका भाव, विचार र आख्यानलाई कलमबाट नउतार्दासम्म अथवा मुखले व्यक्त नगर्दासम्म शान्ति र चैन मिल्दैन । यस्तै स्थिति सुबिसुधा आचार्यको पनि लेखनमा भएको हुनुपर्छ । उनका कतिपय कृतिहरू यस्तै अवस्थाका सिर्जना भएको आभास हुन्छ । कविता र गीतबाट लेखन आरम्भ गर्ने सुबिसुधाले कथालाई पनि आफ्नो साधना–क्षेत्र बनाएकी छन् । उनले हाइकु, ताङ्का, गजल र मुक्तकको पनि रचना गरेकी छन् । साहित्यिक पत्रकारितामा र दर्जनौं साहित्यिक संस्थाहरूमा पनि यिनको संलग्नता देखिन्छ । औपचारिक शिक्षातर्फ स्नातक तह पूरा गरेकी सुबिसुधाले शिक्षण र पत्रकारितालाई आफ्नो सेवा क्षेत्र सम्झन्छिन् भने उनी औषधि व्यवसायी पनि हुन् । उनलार्ई केही संस्थाहरूवाट सम्मान–पत्र तथा पुरस्कारहरू समेत प्राप्त भएका छन् । यसवाट सुबिसुधा आचार्यले एक जागरूक नारी साहित्यकारका रूपमा आफ्नो स्थान कायम गरिसकेको पुष्टि हुन्छ ।
‘रहस्यमय भोगाइ’ कथा सङ्ग्रहमा जम्मा अठार कथाहरू सङ्कलित छन् । यी कथाहरू गरिमा, मिर्मिरे, दायित्व, मनोभाव, जनमत, शिवपुरी सन्देश, प्रहरी, रत्नराधिका आदि पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भइसकेका छन् । यस सङ्ग्रहमा सङ्कलित कथाहरू हुन्– (१) बेवारिसे डायरी, (२) बसको यात्रा, (३) रहस्यमय भोगाई, (४) विस्वासघात, (५) उसको चिठी, (६) आरूबखडाको फूल, (७) लक्की, (८) जलेको कपिलवस्तु र लुटिएकी म, (९) नाजुक मन, (१०) म हत्यारा हैन, (११) प्यासी चम्पाकली, (१२) नजुरेको साइनो, (१३) अस्पष्ट समाचार, (१४) छायासँग एकरात, (१५) कलिलो मनका यादहरूमा, (१६) मलार्ई अपाङ्ग बनाए, (१७) कल्ली र (१८) मृत्युलार्ई पर्खंदा ।
यहाँ सङ्कलित सबै कथाहरू हाम्रो नेपाली समाजका भोगाइहरूसँग सम्बन्धित छन् र यथार्थपरक पनि छन् । कथा कथन गर्ने शैली कतै रैखिक छ भने कतै चक्रीय । कथावस्तुलार्ई नयाँ–नयाँ परिवेश दिने प्रवृत्ति पनि छ । धेरै जसो ‘म’ पात्रका रूपमा नारीले नै आफ्नो कुरा भनेकी हुन्छे । कतै काहीँ ‘म’ पात्रको रूपमा कथयिता भएर पुरूष पात्र पनि आएको हुन्छ । कथायात्रामा मानव चरित्र, संवेदनशीलता र कौतूहल साथसाथै आएका हुन्छन् । सामाजिक यथार्थको प्रस्तुति गर्नु कथाको लक्ष्य हो भने कतैकाहीँ सुधारका सन्देश पनि अन्तर्निहित भएका छन् । हरेक कथाले पाठक वा श्रोताको मनमा एउटा रोचक प्रभाव पार्छ र यही रोचकताले कथालाई अझ आस्वाद्य पनि बनाएको हुन्छ । ‘अग्नियुद्ध’ कथासङ्ग्रहका सापेक्षतामा यी कथाहरू कथ्य र प्रस्तुतिका दृष्टिले परिष्कृत पनि बन्न पुगेका छन् ।
‘बेवारिसे डायरी’ कथाले जनयुद्धका समयमा एउटा छापामारले आफू विद्रोही समूहमा लागेको पृष्ठभूमिलाई डायरीका माध्यमबाट प्रस्तुत गरेको छ । ‘म’ पात्र आभा श्रीमान्को काम सघाउन मेडिकलमा जान्छे । त्यहाँ बिरामी जाँच्ने, औषधि दिने र स्वास्थ्य सम्बन्धी सल्लाह दिदैमा समय बितेको हुन्छ । त्यहाँ सोकेश माथि एउटा डायरी रहेको छ । कुनै पेसेन्टले बिर्सेको बेवारिसे डायरीका रूपमा देखिन्छ । आभाले तत्काल हेर्दिन । घरमा लगेर फुर्सदमा डायरी पल्टाउँछे, सुरूमै परिवर्तन नेपाल लेखिएको छ । ठेगाना खाली छ । सम्पर्क फोन नं. पनि छैन, आभाले डायरी भित्र हेर्न थाल्छे । भित्रको विषय पढ्दै गर्छे । साठी सालको कुनै एकदिन एक युवक आफै कार हाँकेर गाउँबाट शहरतर्फ गइरहेको हुन्छ । ‘म’ पात्र युवकले बाटामा भेटिएकी, रात परेकाले अलपत्र परेकी केटीलाई उसकै माग अनुसार कारमा लिफ्ट दिन्छ । दुवै गफ गर्दै अगाडि बढ्छन् । वैशाखको महिना त्यो दिन आमाको मुख हेर्ने औंसी परेको छ । त्यसैले त्यस युवकले आमाको मुख हेर्न बाहिर जान लागेको हो कि भनेर केटीसँग प्रश्न गर्छ । तर त्यस केटीले प्रसङ्ग बदल्दै नेपाल आमालाई निरङ्कुशताबाट छुटकारा दिलाउन सङ्घर्ष गर्नुपर्ने तर्क राख्छे । आफ्नी आमाको मात्र पेट भर्ने होइन कि करोडौं आमाको मुक्तिको बाटोमा आफूहरू होमिएको जवाफ दिन्छे । केटीमा क्रान्तिकारी बिचारको छनक स्पष्ट देखिन्छ । रातको एघार बजे शहरको बस्ती शुरू भएतिर केटीले कार रोक्न लगाउँछे र गह्रौ झोला लिएर बाहिर निस्कन्छे । युवक कार रोकेर पर्खिबसेको हुन्छ । माझबजार अब नजिकै आएको हुन्छ । युवकले कारभित्रको बत्ती बालेर क्यासेट खोल्न मात्र लागेको हुन्छ बेजोडले चट्याङ्ग परेझैँ ठूलोे विस्फोटको आवाज आउँछ । युवक अत्तिन थाल्छ, माझबजारमा ठूलोे खलबल छ । प्रहरी चौकीबाट आगो ओकल्दै बन्दुक पड्किरहेका छन् । मान्छेहरूको भागाभाग, मारामार, काटाकाट र रूवाबासी । केही छिनमै प्रहरीहरू टर्च बाल्दै कारछेउ आउँछन् । गाडीभित्र अगाडि सीटको तल एउटा पेस्तोल र छापामारको परिचय भेटिन्छ । छापामार केटीको नाम हिमाली रहेछ । पुलिसहरूले कार हाँक्ने युवकलाई पनि आतङ्ककारी भनी समातेर रातभर त्यसमाथि लात्ती, मुक्का, घुस्सा र लठ्ठीको प्रहार गर्छन् । यथार्थ बताउँदा पनि पुलिसहरूले पत्याएनन् । आतङ्ककारी पक्रिएको खवर फैलिन्छ माझबजारमा । प्रहरीको गोली लागि सत्र जनाको मृत्यु, एक जना प्रहरीहिरासतमा र दुर्ईजना प्रहरी सामान्य घाइते भन्ने समाचार बन्छ । युवक पन्ध्र दिन थुनिन्छ । त्यसपछि बाबु–आमाले छुटाएर लग्छन् । युवकको महङ्गो नर्सिङ्ग होममा छ महिनासम्म उपचार हुन्छ । बाहिरी चोट निको हुँदै गए पनि भित्री चोट अझ बल्झिरहन्छ । बिस्तारै उसमा परिवर्तन आउँछ । बिना अपराध आफूलार्ई दिएको सजाय बिरूद्ध लड्ने तीब्र इच्छा जाग्छ र नर्सिङ होमबाट भागेर युवक जनयुद्धमा सामेल हुन्छ । उसले आफ्नो नाम परिवर्तन नेपाल राख्छ । क्रान्तिको बाटो हिँड्दा कैयौ दिन उसले भोकै बस्नुपरेको हुन्छ । शुरूमा बम पड्कँदा कान थुन्ने त्यस युवकले कैँयौ बम पड्काएर दुश्मनका इलाका पनि ध्वस्त पारेको थियो । उक्त डायरीमा परिवर्तन नेपालका यिनै कुराहरू थिए । डायरीको अन्तिम भाग पढ्न बाँकी नै थियो । पछि त्यो डायरी भेटिएन । यसरी बेवारिसे डायरी पूरै पढ्न नपाएकोमा आभालाई पनि खल्लो अनुभव हुन्छ । यसप्रकार एउटा डायरीका माध्यमबाट नेपालको दशबर्षे जनयुद्ध र त्यसमा सामेल हुनेहरूको कथा–व्यथालाई यस कथाले प्रस्तुत गरेको छ।
‘बसको यात्रा’ कथामा बसभित्र सँगै सीटमा बसेका युवा–युवतीको छेडखान र प्रेम–वितृष्णा देखाइएको छ । पाल्पाबाट काठमाडौंको लागि बस छुट्न थालेको हुन्छ । युवती बसे लगत्तै सँगै सीटमा अपरिचित युवक बस्न आउँछ । त्यो युवक पछाडि खाली सीटमा बसोस् र यहाँ कुनै केटी नै होस् भन्ने युवतीको चाहना हुन्छ । उसले श्रीमान्को सीट भनेर तर्काउन पनि चाहन्छे । तर युवक जिद्दी गरेर त्यहीँ नै बस्छ । झ्याल बन्द गर्ने, बसले धक्का पु¥याउने जस्ता कुरा हुन्छन् । बाहिर फेर पहेँलपुर धानका खेत देखिन्छन् । युवती आफ्नै अतीतमा भुलेकी हुन्छे । ऊ बीस–बाइस वर्षकी नारी हो । उसको बिहे भइसकेको छ । एउटी छोरी पनि छ । श्रीमान्ले सिकाएर स्कुटर चलाउन जानेकी हुन्छे । त्यसैबाट उसले छोरीलाई स्कूलमा पु¥याउने गरेकी छ । युवकको आवाजले युवतीको पूर्व स्मृति टुट्छ । युवकले गजल सुनाउन चाहन्छ । अदृश्य साथीले फोनमा सुनाएको त्यो गजल अर्कै नामबाट पत्रिकामा छापिएको देखाउँछ र काठमाण्डौ गएर उक्त अदृश्य साथीलाई भेट्ने कुरा गर्छ । आफू ओखलढुङ्गाको र नाम चाहिँ राम हो भनेर परिचय पनि दिन्छ । अदृश्य साथीको नाम सीमा भन्छ र फोन गर्दा बोल्ने केटीको आवाजसँग यो आवाज ठ्याक्कै मिलेर पनि यही सीटमा बस्न आएको बताउँछ । अब युवती झस्कन्छे । युवकले फोन गर्दा रङ्ग नम्बर परेको र आफू नै सीमा बनेर त्यस युवकसँग कुरा गर्ने गरेको दुई वर्ष पुरानो कुरा सम्झन्छे । युवती त्यो रहस्य बताउन चाहन्ने र खुलस्त हुँदिन । त्यसपछि आत्मीयता भने बढ्छ । युवकले दिएको आइसक्रिम खान्छे र दुवैेले बाटामा सँगै नास्ता गर्छन् । युवकचाहिँ त्यही सीमालाई भेटेर बिहे भए पनि आफ्नी गराउने हठ गर्छ । युवतीले अर्को बिहे गर्ने सल्लाह दिँदा पनि मान्दैन । दुवै कलङ्की आएर छुट्टिन्छन् । युवकले युवतीलाई टाढासम्म हेरेको हे¥यै हुन्छ । यसरी बसयात्राको परिवेश सिर्जना गरेर एकल प्रेमको रोचक प्रस्तुति यस कथामा भएको छ ।
‘रहस्यमय भोगाइ’ शीर्षक कथामा सपना र विपनाको सम्मिश्रण गराइएको छ । एउटी किशोरीको सपनामा छायाँसँग सम्पर्क हुन्छ । पहाडी खोलामा पुगेकी किशोरी परीसँग छायाँले साउती गर्छ । त्यो छायाँ युवक हुन्छ र स्वर्गतुल्य कोठामा पु¥याएर शारीरिक सम्पर्क गर्छ । यो सपना देख्दैमा परी ब्यँुझन्छे र एउटा कालो सर्प खाटबाटै ओर्लन्छ । यो सपना र कालो सर्पमा कथाकारले केही स्वैरकल्पना र केही यथार्थको रहस्य प्रस्तुत गरेकी छन् । यो उनको कथाकारिताको विशेषता पनि हो । परी गर्भवती हुन्छे । बाबु–आमा चिन्तित हुन्छन् र लुकाइराखेर पछि जन्मेको बच्चालाई फ्याँक्ने निश्चयमा पुग्छन् । साइन्सकी विद्यार्थी परीलाई पनि प्रिग्नेन्सी भएकोमा आश्चर्य लाग्छ । समय पुगेर बच्चा जन्मन्छ, उज्यालो छर्दै छायाँ आउँछ र नवजात शिशु लिएर जान्छ । यसै बखत त्यस कोठाबाट सानो र ठूलोे गरी दुई सर्पहरू निस्केर जान्छन् । कथानक यत्ति हो । विभिन्न परिवेश सिर्जना गरेर कथालाई कौतूहलपूर्ण बनाउने काम यहाँ भएको छ । यस कथामा सर्प यौनको प्रतीक हो र उसले सपनामा देखेको छायाँ त्यही सर्प हो, किशोरीले चालै नपाई यौन सम्पर्क गर्ने कुनै युवकका रूपमा पनि सर्पको प्रतीकात्मकता दिन खोजिएको भन्ने अर्थ प्रक्षेपण पनि दिन सकिने स्थिति यहाँ देखिन्छ ।
‘विश्वासघात’ कथामा ‘म’ पात्र एउटा होटेलमा प्रवेश गर्छ । उसले चिया माग्छ । प्रतीक्षा गरिएकी केटी सिम्रिका आउन नभ्याउने जनाई मोबाइलमा फोन गर्छे । ‘म’ पात्रको ध्यान रक्सी खाँदै गरेको जँड्याहा तिर खिचिन्छ । उसले एकोहोरो नारी जातिलाई सरापिरहेको हुन्छ । होटेलको केटो पनि फोहोरी र घिनलाग्दो देखिन्छ । जँड्याहाले थपी–थपी रक्सी धोक्छ । पैसा तिर्दैन । कोरियाबाट डेढ करोड कमाएको बताउँदै होटलको पैसा पछि तिर्ने भनेर निस्कन्छ । ‘म’ पात्रले उसको रक्सी खाएको पैसा पनि तिरिदिन्छ । केही दिनपछि मोटरसाइकल स्टार्ट गरेर ‘म’ पात्र कोपुन्डोल तर्फ लाग्छ । पुतलीसडक पुग्दा त्यहाँ जँड्याहा मानिस रगतपिच्छे भएर पल्टेको छ। उसलार्ई एउटी नारीले गाडीले हानेर लडाएको हो भन्ने आवाज आउँछ । जँड्याहाकी बहिनी आइपुग्छे । मृतक दाजुलार्ई अँगालो मार्छे । अनि भन्छे– दाजुले कोरियाबाट भाउजूको नाममा प्रशस्त पैसा पठाउनुभयो, घर बन्यो र केटाकेटी पढ्दै रहे । यस्तैमा भाउजूको अर्कै केटासँग प्रेम बस्यो, घर पनि उसैको नाममा भयो । दाजु कोरियाबाट फर्केपछि भाउजू त्यही केटासँग गइन्, दाजुको सम्पत्ति सबै लिएर । त्यसैले दाजु बौलाहा बनेर आइमाई सबैलार्ई सराप्दै रक्स्याहा बनेका हुन् । आज तिनै भाउजूलार्ई गाडीमा देखेर जगल्ट्याउन खोेज्दा उनैले गाडी चलाएर दाजुलार्ई मारिन् । ‘म’ पात्रलाई यस्तो विश्वासघात पनि नारीले गर्दा रहेछन् भन्ने लाग्यो । उता प्रहरीेले ती आइमाई र सँगै उभिएको लोग्ने मान्छेलार्ई लग्यो भने लासलार्ई शववाहनले उठायो । यस कथामा एउटी नारीले यौन आवेगमा सल्किएर एउटा पुरूषको जीवन ध्वस्त पारेको देखाइएको छ। यस कथाले नेपाली युवाहरूको रोजगारीको लागि समुद्रपार विदेश जाने प्रवृत्ति, काठमाडौंको बढदो सवारी चाप, दुर्घटनाको स्थिति जस्ता सामाजिक पक्षलाई पनि अन्तर्वस्तुका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
‘उसको चिठी’ कथा पत्रात्मक शैलीमा रचिएको अनुरागपूर्ण कथा हो । बिहेको लागि दिदीलाई हेर्न जाँदा दुई–तीन दिनको बसाइमा दिदीभन्दा बहिनी मन परेको र दिदी प्रतिमाले नपढेको पनि हुनाले बाबु–आमाले अरू नै खोज्नु पर्ने निष्कर्ष निकालेको पृष्ठभूमिमा कथाको तर्जुमा गरिएको छ । केटी हेरेको दुई महिना पछि यस्तै व्यहोरा लेखेर केटा सुबिनले बहिनी प्रज्ञाचाहिँलाई चिठी पनि पठाएको थियो । तर त्यसको उत्तर उसले पाएको थिएन । प्रज्ञालाई मन पराएकोले सुबिनले अन्यत्र बिहे पनि गरेन । उता त्यो चिठी दिदी प्रतिमालाई घातक अस्त्रको रूपमा परिणत भयो र प्रतिमाले आत्महत्या गरी । घर–परिवार तहसनहस भयो । यो कुरा सुबिन स्वयम् त्यहाँ पुगेर थाहा पाएको थियो । यसपछि दुई वर्ष बिते । सुबिनलाई छटपटी भयो, रक्सी पिएर त्यो घाउ पुर्ने कोसिस गर्दै रह्यो । ऊ दीर्घरोगी भयो । अत्यधिक मदिरा सेवनले किड्नी फेल भयो र साथमा एच.आई.भी. एड्सको लक्षण पनि देखियो । सुबिन अस्पतालमा बाँकी दिन बिताउँदै हुन्छ । उसका बाबु–आमाले विदेश लगेर भए पनि औषधि उपचार गर्ने सोचेका हुन्छन् । उसले के कारणले यस्तो रोग लाग्यो भन्ने सुनाएको छैन र डाक्टरसँग पनि नभन्नु भनेर अनुरोध गरेको छ। यस स्थितिमा बाबु–आमालाई जानकारी दिनु भन्ने व्यहोराको सुबिनले प्रज्ञालाई चिठी लेखेको हुन्छ । उसको चिठी पढेपछि प्रज्ञालाई बिजुलीको करेन्ट लागे जस्तै हुन्छ, आँखाबाट दुःखका आँसु झर्छन् । भान्छामा तरकारी डढ्छ, प्रज्ञा एकोहोरो हेरेको हे¥यै अवाक् बन्छे । चिठी लेख्दै गर्दा गीतिकथामा जस्तै बीच–बीचमा गीतिमय कविताहरूले आहत आत्माका संवेदनाहरू पनि व्यक्त गरिरहेका हुन्छन् । यसरी हुलाकी राजमान काकाले ल्याएको उसको चिठीको परिवेशमा एकल प्रेमको असफल तथा दुःखद कथालाई यहाँ रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ ।
‘आरूबखडाको फूल’ कथामा नाताले दाजु पर्ने एक कृतघ्न व्यक्ति धनेको खराब करतुत र उसले पछिल्ला दिनहरूमा भोग्नुपरेका दुर्दशालाई व्यक्त गरिएको छ । दाजु पर्ने धने बिरामी छ भनेर असन भित्र दुर्गन्धित गल्लीमा बहिनी शर्मिला जान्छे । बढी रक्सी खाएर किड्नी खराब भएको दाजु धने खाटमा पल्टिरहेको छ । भाउजूचाहिँ रक्सी लागेर एकातिर पल्टेकी हुन्छे । एउटा कुनामा बिजातीय बाबुबाट जन्मेको छाँटकी लाटी छोरी छे र सान गरेर पैसा माग्छे । पहाडमा जन्मेका दुई भाइ छोरा र छोरी देखिदैनन् । कोठा गनाउने खालको छ । कोपरा भरि पिसाव, रगत र दिशा लागेका कपडा, फुटे–टुटेका भाँडा, नाकै फुट्ने गरी दुर्गन्धी हरक छ । शर्मिला रूमालले नाक छोप्छे, धनेलार्ई हेर्दै । ऊ सिकिस्त छ । पैसा माग्दै गरेकी सानी छोरीलाई दश रूपियाँको नोट दिन्छे । भाउजूले शर्मिला आएको चाल पाउँछे र भन्छे– अस्पतालले बिदा दिएर बिरामीलाई ल्याएको भनेर । यस्तैमा जेठो छोरा दिलिप आइपुग्छ । भदा दिलिपलाई बुवाको औषधि गर्न पर्ने भन्दा पैसा नभएको बाध्यता बताउँछ । पैसाको जोहो आफूले गर्ने बताएर ‘म’ पात्र शर्मिलाले भदालाई टेक्सी बोलाउन अह्राउँछे । बाहिर गएर आफ्नो तीन तोलाको तिलहरी बेचेर साठी हजार ल्याउँछे । यसैबखत उसलार्ई अतीतको सम्झना हुन्छ । सानैमा धनेलार्ई भाइटीका लगाइदिएको, उसको काखमा हुर्के खेलेको सम्झना हुन्छ । पछि आमा बित्दा एक्ली छोरी शर्मिलाको बाबुको सम्पत्ति सबै हत्याउने सुरले धनेले दूधमा विष मिलाएर खान दिएको, दूध पोखिएर बिरालाले त्यो दुध खाँदा बिरालो नै मरेको, आफूले खान नपरेको सम्झना हुन्छ । आमा बितेपछि आमाको गहना चोरेर धने दाजुले लगेको र पछि भाउजू पर्नेले तिनै गहना लगाउने गरेको पनि सम्झना हुन्छ । यस्ता कृतघ्न दाजुको पनि उपकार गर्ने उदारता शर्मिलामा देखिन्छ । टेक्सी आउँछ । वीर अस्पतालमा सिकारू भोलिका डाक्टरले जाँच्छन् । यस्तैमा धनेको मृत्यु हुन्छ र पशुपति आर्यघाटमा दाहसंस्कार हुन्छ । यसरी क्षणिक जीवनलाई प्रतीकात्मक अर्थमा आरूबखडाको फूल भनेर स्पष्ट्याउने काम यहाँ कथाको माध्यमबाट भएको छ ।
‘लक्की’ कथामा ‘म’ पात्र अभिले गाउँले केटी छाडेर शहरिया मोडलिङ गर्ल बिहे गरी दुःख पाउनुपरेको अवस्थालाई चित्रण गरिएको छ । अभि सुब्बाको जागिरमा शहरमै बस्छ । उसले आमाको सल्लाह मान्दैन र गाउँका केटी मन पराउँदैन । शहरमा आएर रूपकी धनी मोडेलिङ गर्ने केटी लक्कीसँग बिहे गरेको छ । फिल्ममा सुटिङ्ग कार्यक्रममा गइरहने लक्कीको बानी छ । राम्रो भवन र कार पनि लक्कीकै आम्दानीले भएका छन् । अभिको सुव्बा स्तरको जागिरले के हुन्छ र ? बिहे गरेपछि पाँच वर्षसम्म सन्तान भएका छैनन् । छिमेकी र साथीहरूले प्रश्न गर्छन् । अभि पनि सन्तान चाहन्छ । यता लक्कीकै कारणले असी वर्षकी बूढी आमालाई शहर ल्याउन सकेको छैन । सुटिङले फुर्सद नमिल्ने र घरको भातभान्छामा खट्ने कुनै मानिस नभएकाले अभिले आफ्नै बहिनी राधालाई ल्याएर नोकर्नीलार्ई जस्तै काम गराएको छ । सुख सुविधा छ अभिलाई, तर मानसिक शान्ति छैन । यस्तैमा पाँच वर्ष पछि लक्की गर्भवती हुन्छे । त्यो गर्भ राख्न चाहन्न ऊ । एबोर्सन गरेर सुटिङका लागि छरिती बन्न चाहन्छे । अभिलाई यो कुरा मन पर्दैन । उसले धेरै सम्झाउँछ, अन्तमा लक्कीलाई सुझाव सहितको पत्र पनि लेख्छ । उता लक्की भने आफ्नो निर्णय बदल्न चाहन्न । दुबैमा वैमनस्य हुन्छ । ऊ घरबाट निस्कन्छे । पन्ध्र दिनसम्म कतै पत्ता हुँदैन । पछि डकुमेन्ट अभि शर्माको हात पर्छ त्यसमा दुई थान पेपर छन् । एउटा लक्कीको एबोर्सन गराउँदाको अस्पतालको प्रेस्किप्सन र अर्कोचाहिँ सम्बन्ध विच्छेदको । अभि मणि हराएको सर्पझैँ हुन्छ ।
‘जलेको कपिलवस्तु र लुटिएकी म’ शीर्षक कथा सत्य घटनामा आधारित कथा हो । २०६४ साल भदौ उनन्तीस गते कपिलवस्तुमा मधेसी मोर्चाका कार्यकर्ता अब्दुल खाँको हत्या अज्ञात समूहबाट हुन्छ । यसको लगतै भदौ ३० गते आतङ्ककारी जत्थाबाट कपिलवस्तु जलाइन्छ । बस्तीमा आगजनी हुन्छ । मान्छेहरू मारिन्छन् । चन्द्रौटा बजार पनि आगोले ध्वस्त हुन्छ । बस, दुकानहरू जल्छन् । दुकानका सामान फ्याकिन्छन्, चोरिन्छन्, आगोमा जल्छन् । यही नै सत्य घटना हो जलेको कपिलवस्तुको । यसै पृष्ठभूमिमा एउटा आहत र दुष्टहरूद्वारा उखुबारीमा बलात्कृत केटी ‘म’ पात्र आफ्नै मारिएको भाइको लासमा टेक्दै, गाडीको पछाडि दुबै हातमा डोरीले बाँधेर घिसारिएको रक्ताम्य मुहार भएका आफ्नै बाबाको दुर्दशा देख्दै भागेकी हुन्छे । उसलार्ई निर्वस्त्र तुल्याएर दुष्टहरूले सर्पतुल्य गरी डस्छन् । होस हुँदैन । उसको अस्पताल पुगेपछि होस खुल्छ र ऊ आफ्नो प्रिय साथी जीवनलाई घटनाको नालीबेली लाएर चिठी लेख्छे । भन्छे–“तिमीलाई भनेर साँचेको मन मात्र चोखो छ अहिले मसँग, पापी असुरहरूले जुठ्याए तन, साँच्न सकिन सकुशल मैले तिम्रो लागि यो यौवन ।” त्यसैले ऊ आफूलार्ई भोजमा खाएर फ्याँकेको जुठो टपरी सम्झन्छे । यस स्थितिमा प्रेमी जीवनलाई अन्यत्र कतै बिहे गर्न सल्लाह दिन्छे र कपिलवस्तुको अग्निकुण्डमा एउटी सतीदेवीको पतन भएको सम्झन अनुरोध गर्छे । पुनर्जन्म भएमा अर्को जुनिमा भेटेर सँगै बाँच्ने अनि चोखो यौवन सुम्पने प्रण गर्छे । यसरी २०६४ असोज २ गते जीवनका नाममा लेखी पठाएको पत्रसँगै कथा पनि अन्त हुन्छ ।
‘नाजुक मन’ कथामा विदेशयात्रामा भेट भएकी पूर्व क्लासमेट शिल्पाको विलासी जीवन र आफ्नो असफल वैवाहिक जीवनका पृष्ठभूमिमा कमलको नाजुक मन अत्तालिएको छ । ‘म’ पात्र कमल एक महिनाको अफिसियल काममा लन्डन पुगेको हुन्छ । एकदिन ऊ थेम्स नदी माथि बनेको गोल्डेन जुब्ली ब्रिज पार गर्दै जुब्ली गार्डेनमा पुग्छ । ब्रिटिस एयरवेज लन्डन आइबाट सिङ्गो लन्डन शहरको दृश्य अवलोकन गर्ने उसको चाहना हुन्छ । टिकट लिएर ऊ अवलोकन कक्षमा पुग्छ । उसलार्ई नेपालको रोटे पिङको सम्झना हुन्छ । माथि पुगेर एक चक्कर लगाउँदा शहरका अग्ला भवन सेन्टर प्वाइन्ट, वाटर लु ब्रिज आदिका दृश्यहरू झल्मलाउँछन् । त्यहीँ एउटी नेपाली केटीमा उसको आँखा पुग्छ । त्यहाँबाट उत्रेर कमल जुब्ली गार्डेनमा पुग्छ र त्यहीँ बस्दै गरेकी शिल्पासँग अप्ठेरो मान्दै कुराकानी हुन थाल्छ । शिल्पाले चिन्छे, पुरानो क्लास्मेट कमल भनेर । पढ्दा खेरिका रमाइला कुरा हुन्छन् । कमलले पनि लन्डन आइपुग्दा लन्डन आइ हेरौँ भनेर आएको बताउँछ । शिल्पाको रूपरङ्ग बानीबेहोरा सबै परिवर्तन भएको देख्छ र कमललाई भित्रभित्रै ईष्र्या लाग्छ । शिल्पा पाँच वर्ष देखि लन्डनमा बस्दै छे र क्विन्स ल्याण्ड कलेजको लाइब्रेरीमा काम गर्छे । उसले सोध्छे कमललाई ‘बिहे गर्नुभयो ?’ भनेर । यस प्रश्नले कमलको मनमा ठूलोे झड्का लाग्छ । ऊ मनमनै भन्छ – विवाह भएको तीन वर्ष बित्यो तर श्रीमतीसँगको सहवास कस्तो हुन्छ अनुभव छैन भनेर । कुरा के भने बिहेको तेस्रो दिन सुहागरात मनाउने क्रममा केटी नपुंसक भएको थाहा हुन्छ । यो रहस्य उसले आमा–बुबासँग पनि भन्न सकेको छैन । यस्तो स्थितिमा आफ्नो पुरानो क्लासमेटसँगको भेट र आकर्षणले कमल आश्वस्त भएको अनुभव गर्छ । शिल्पाको आग्रहमा दुवै शिल्पाको रूमतर्फ लाग्छन् । कोठा निकै सजाइएको छ । शिल्पाले कफी बनाएर खान दिन्छे । यस्तैमा कमलका आँखा भित्तामा टाँगिएको तस्विरमा ठोकिन्छन् । त्यहाँ एउटा युवकको अँगालोमा तीन–चार वर्षको बच्चा काखमा लिएर शिल्पा मुस्कुराएकी हुन्छे । अनि तस्विर देखाउँदै शिल्पाले त्यो युवक आफ्नो श्रीमान् र बच्चाचाहिँ छोरो सौरव भनि जवाफ दिन्छे । यस भनाइले कमल बाण लागेको हरिणझैँ छटपटाउन थाल्छ । उसलार्ई केही राम्रो लाग्दैन । लन्डन शहर उसैमाथि कोल्टे परेर पल्टिए जस्तो भान हुन्छ । उसको नाजुक मन सिसा जस्तै टुक्रा टुक्रा हुन्छ । कफी खाएकोमा धन्यवाद पनि नदिइकन कमल बाहिरिन्छ । यसरी नपुंसकसँग बिहे गरेको चोट सँगै क्लासमेट शिल्पाको सुखद दाम्पत्य जीवन देखेर कमलको मन विचलित भएको तथ्यलाई यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
‘म हत्यारा हैन’ कथामा हत्याको अभियोगमा जेल परेको व्यक्तिले सफाइ दिइरहँदा पनि जेलबाट छुट्कारा पाउन नसकेको पीडा व्यक्त गरिएको छ । नुवाकोटमा प्रा.वि. शिक्षक रहेको ठाकुरप्रसाद घिमिरे द्वन्द्वले आहत भएपछि सुन्धाराको छेउमा जुत्ता पालिस गरेर गुजारा गरेको हुन्छ । उसले आफ्नो अतीत सम्झँदै रहन्छ । २०५९ असोजमा उसको छोरालाई जनमुक्ति सेनाले लगेका थिए, म¥यो कि बाँचेको छ थाहै छैन । एक वर्षपछि आतङ्ककारीसँग उठबस गर्ने जासुसी भनेर सेनाले उसलार्ई लखेटेका थिए । २०६१ वैशाखमा घरबारी बैङ्कमा धितो राखेर असी हजार ऋण लिई मेन पावरमार्फत् ठाकुरेले छोरीलाई कतारका लागि उडाएको थियो । पछि छोरीसँग सम्पर्क हुन पनि छाड्यो । २०६२ वैशााखमा एयरपोर्टबाट पुलिस उसलार्ई नै खोज्दै आएको थियो । एयरपोर्टपुगेर उसले मरणासन्न छोरी हात पा¥यो । पासपोर्ट देखे पछि मात्र उसले छोरी भनेर चिन्न सकेको थियो । यथार्थमा के भएको रहेछ भने एकता मेनपावरको मालिक हरिहर चापागाईंले ठाकुरेकी छोरीलाई विदेशमा बिक्री गरेको रहेछ । विदेशमै वेश्यावृत्तिमा लगाएको र नमान्दा पिटाइ खाएर अर्धमृत भई नेपाल फर्काइएको रहेछ । यसरी छोरो मुक्तिसेनामा गएर बेपत्ता भएको र बाँकी रहेकी छोरी पनि मृत्युको दिन गन्दै रहे जस्ती देखेर ठाकुरेलार्ई छटपटी भएको थियो । डाक्टरको भनाइ अनुसार– धेरै जनाले बलात्कार गरेर छोरीको मानसिक अवस्था खलबलिएको थियो । मानसिक अस्पताल लगिएकी छोरीलाई निको हुन सकेको छैन । यही पृष्ठभूमिमा ठाकुरे पनि आफ्नी छोरीको जीवन बरवाद गरिदिने मेनपावर साहु हरिहरको हत्या गर्ने आवेशमा हुन्छ । ठाकुरे हरिहरको हत्या गर्ने उद्देश्यले पर्खालबाट झ्याल हुँदै हरिहरको कोठामा पस्छ । त्यहाँ उसले हरिहरको हत्या अरूबाट नै त्यसैबखत भएको देख्छ । हरिहरचाहिँ कन्चटबाट रगत बगेको अवस्थामा गलैंचामा घोप्टेको थियो । उसले कालो पोसाकका र मुखमा कालै कपडा बाँधेका दुई जना पर्खालबाट हाम फालेर बाहिरफेर भागेको पनि देखेको हुन्छ । ठाकुरेको हातमा चुपी हुन्छ, बन्दुक हुँदैन । त्यसैबेला बाहिर निस्केर भाग्न खोज्दा घरका मान्छेले समातेर उसलार्ई प्रहरी सामु सुम्पेका थिए । यसरी यथार्थमा ठाकुरे हत्यारा होइन । मेनपावर साहु हरिहरको हत्या गरेको अभियोगमा ऊ हनुमान ढोका जेलमा परेको छ । ‘म हत्यारा हैन’ भनेर चिच्याइरहन्छ । डी.एस.पी.ले पानीले छ्यापेर केरकार गर्दा आफूले हरिहरको हत्या गरेर छोरीको जीवन ध्वस्त गरेको बदला लिने उद्देश्य राखे पनि अरूबाट नै हत्या भएको विवरण उसले दिएको छ । यता डी.एस.पी. लार्ई भने ठाकुरेलार्ई यतिसम्म बयान गराउन सकेकोमा सन्तोष लाग्छ । यथार्थ जेसुकै भएपनि ठाकुरे चुपीसहित पक्राउ परेको छ र लगभग ऊ अपराधी साबित रहने अवस्थामा छ । तै पनि ठाकुरे ‘म हत्यारा हैन’ भनेर चिच्याइरहन्छ । यस कथामा जनयुद्धको पीडा, जनमुक्ति सेना र सरकारी सेनाको चेपुवामा परेर मारिएका अबोध जनताको दुर्दशा दुवै सेनाबाट गाउँको जनता पीडित र आहत भएको नेपालको भर्खरै बितेको स्थिति जस्ता यथार्थ पक्ष उद्घाटित भएका छन् । यसका साथै परिबन्दले गर्दा साधु पनि चोर हुनुपर्ने र निर्दोष पनि अपराधी बन्नु पर्ने अदालती प्रक्रियाप्रति समेत आक्रोश व्यक्त गरिएको छ ।
‘प्यासी चम्पाकली’ भन्ने कथामा सन्तानको चाहनाले अर्कैको शिशुलाई आफैले जन्माएको बहाना गर्ने दम्पतीको सामाजिक अवहेलना देखाइएको छ । चम्पाकली छोराकी प्यासी हुन्छे । उसको लोग्ने साइँलोले पनि सन्तानको चाहना गरेको हुन्छ । उनीहरूले अस्पताल गएर आफ्नो अवस्थालाई जँचाउने काम पनि गरेका हुन् । यति गरे पनि चम्पाकलीलाई पन्ध्र वर्षसम्म सन्तान हुँदैन । यस्तैमा चम्पाले छोरो जन्माएको हल्ला फैलिन्छ । पोक्ची दमिनीले त दोजिया भएको थाहा थिएन, कसरी छोरा जन्म्यो भन्ने हल्ला गर्छे । जे होस्, चम्पाको लोग्ने–स्वास्नीले छोरा जन्मेको भनेर न्वारान गर्न पण्डितलाई बोलाउँछन्, खुसीयालीको भोज खान गाउँलेलार्ई पनि निम्तो गरिएको हुन्छ । पण्डितले डेढ महिनाको जस्तो बालक भनी टिप्पणी गर्छन् । बच्चाको नाम छत्रबहादुर जुर्छ । चम्पाकी आमाले नातिलाई चाँदीको बाला लाइदिन्छिन् । महिलाहरूमा जन्मेको बच्चाबारे खासखुस चलेको हुन्छ । यसैबखत जिङरिङ्ग कपाल भएकी, मैला कपडा लगाएकी फोहोरी आइमाई त्यहीँ देखा पर्छे । चम्पाकलीलाई चिटचिट पसिना आउँछ । एक दुई जनाले त्यो फोहोरी आइमाईलाई लखेट्न चाहन्छन् । चम्पाकलीले उसलार्ई खाना दिन अराउँछे । सुन्तलीले उसको सामु भातको टपरी राखिदिन्छे । फोहोरी आइमाईले भातको टपरी होम गरेतिर हुत्याउँछे । आफ्नो चोलो खोलेर स्तन बाहिर निकाल्छे । दुध चुहिरहेको हुन्छ । उसले पालैपालो बच्चालाई र स्तनलाई हेर्छे । बघिनीले बच्चा झम्टेझैँ ऊ बालक भएतिर बढ्छे । चम्पाकलीको भाइले रोक्न खोज्दा रगतै आउने गरी हातमा टोकिदिन्छे । सबैका सामुबाट उसले बच्चालाई टपक्क टिप्छे र धित मर्ने गरी दुध चुसाउँछे । यस्तैमा अत्तालिएकी चम्पाकली केही बोल्न आँ गर्दै रहँदा बेहोस हुन्छे । यसरी अरूको बच्चालाई आफ्नै बनाउने असफन प्रयासले धुन्धुकारी जन्मको कथालाई सम्झाउँछ ।
‘नजुरेको साइनो’ कथामा डेरावाला केटा छत्रले घरबेटी अधबंैसे र लोग्ने विदेशिएको अवस्थाकी नारीसँग विवाहसम्बन्ध जोड्न लाग्दा छ वर्ष पछि आएको पुरानो लोग्नेका कारणले सो विवाहसम्बन्ध नजुरेको वर्णन गरिएको छ । दीपताराले नचाहँदा पनि बाबु–आमाको करकापले सौरभसँग बिहे भएको थियो । ऊ लोग्नेसँगको सहवासमा पनि आफू बलात्कृत भएको सम्झन्छे । उसको पेटमा गर्भ रहँदै गर्दा लोग्ने सौरभ विदेशिन्छ र उतै खैरेनीसँग बिहे गर्छ । उसले ‘म यतै घरजम गरेँ तिमीले मनखुशी गर्नू’ भन्ने चिठी पनि पठाएको हुन्छ । दीपताराको छोरो जन्मन्छ दीपक । एक्लो जीवनमा निसासिएर दीपताराले विष खाएकी हुन्छे । केही समयदेखि डेरामा बस्दै आएको छत्रले उसलार्ई अस्पताल पु¥याएर उपचार गर्छ । दुवैको आउ–जाउ बढ्दै रहन्छ । सानो बच्चा दीपकलाई लिएर उनीहरू पोखरा, पाल्पा, आदि ठाउँमा घुम्न पनि गएका हुन्छन् । अब दीपकले छत्रलाई अङ्कल भनेर माया गर्न थालेको देखिन्छ । यता खैरिनीसँग बसेको सौरभ नफर्कने भन्ने पक्का हुन्छ उनीहरूलार्ई । दीपतारा र छत्रका बीच पे्रम वासना झाङ्गिदै जान्छ । सानेपा घरबाट उनीहरू सामान किन्न काठमाडौ मल आउँछन् । महङ्गा कपडा किन्छन् । न्युरोड गएर गहना किन्छन्, घरमा फर्केर राती खुशीयालीमा वाइन खान्छन् भोलिपल्ट दुवैले बिहे गर्ने तयारी भएको छ । सौरभ गएको पनि सात वर्ष हुन लागेको र मेल, फोन समेत आउन बन्द भएकाले उनीहरू नयाँ सम्बन्ध गाँस्ने विषयमा ढुक्क छन् । यस्तैमा गेटको घन्टी बज्छ । रात निकै छिप्पिसकेको छ । काम गर्ने केटो गएर ढोका खोल्छ । सुटकेश घिसार्दै सौरभ पस्छ र भन्छ– “माफ गर दीपा, त्यो कुइरिनीले मलार्ई धोका दिई । विवाह हैन छ वर्षको सम्झौता मात्र गरेकी रैछ, अहिले आएर डिभोर्स गरी । म एक्लै भएँ दीपा, मलार्ई माफ गर ।” यति भन्दै सौरभले दीपतारालाई अंगालोमा बेर्छ । छत्रको हातबाट वाइनको बोतल भुइँमा खस्छ । यसरी नजुरेको साइनो गाँस्न खोज्दा सबै भताभुङ्ग हुन्छ । यसप्रकार अमेरिका नफर्कने गरी फर्केको सौरभले छत्रको सपना चकनाचुर भएको देखाएर यस कथाले सोंचेर मात्र पाइला चाल्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।
‘अस्पष्ट समाचार’ कथामा नेपालका सडकहरूमा हुने बन्द, हडताल, चक्काजाम, आगजनी आदिको घटनाका पृष्ठमूमिमा एउटी नारीले आफ्नो श्रीमान् हडतालमा परी पुलिस थानामा रहेको भन्ने अस्पष्ट समाचारलार्ई विषय बनाइएको छ । आफ्नो लोग्ने रमेश बस लिन मोरङ गएको एक हप्ता भएको छ, फर्केको छैन । छोरो ठेउके भिडीयो गेम खेल्न आमासँग बीस रूपियाँ माग्छ । यस्तै पिरलोमा परेकी आमालाई ग्याँसको अभाव र लोडसेडिङले पनि अप्ठेरो पारेको छ । यता गुच्चा लिएर निस्केको ठेउके एकछिन हराएर उत्तिकै पीर परेको छ । यता छोरो रिसाएकै दिनदेखि ज्वरोले थलिएको छ भने उता बाउको केही खबर छैन । तराई मधिसे मुक्ति मोर्चा र टाइगर्स समूहले गरेको भिन्दा–भिन्दै बन्दमा सुनसरी, मोरङ, विराटनगर, बारा लगायतका ठाउँमा गाडीहरू जलाउने र तोडफोन गर्ने समाचार आइरहेका छन् । यस्तैमा फोन आउँछ । त्यही बस कम्पनीको स्टाफले रमेश दाजुको बस मोरङमा ठोक्किएको भन्ने सुनेकाले के हो भनेर सोधिएको हुन्छ । यस्तै अस्पष्ट समाचारले आमाचाँिह अत्तालिन्छे, त्यही बस कम्पनीको मिस्त्री कहाँ पुग्छे । मिस्त्रीले भन्दै जान्छ –“दाइले गाडी कुदाउँदा मोरङको जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा ठोक्किएछ । पुलिसको कब्जामा भएर दाइ बाँच्नु भयो । नत्र फोरमका कार्यकताले जिउँदै गाडीमा जलाइ दिन्थे ।” यो सुनेर उसलार्ई भाउन्न हुन्छ । ऊ लोग्नेलाई केही हुने हो कि भनेर अत्तालिन्छे । यस कथामा अस्पष्ट समाचारको माध्यममा देशमा चलिरहेको बन्द, हडतााल र तोडफोडको दुःखद चित्र प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसैबखत उसको लोग्ने आएर सुखद मिलन भएको दर्शाउँदै र मिस्त्रीको खवर अपुष्ट भएको प्रमाणित हुन्छ । यसरी बीच–बीचमा आएको अस्पष्ट खबरले मान्छेको जीवन नै हलचलमा पर्छ भन्ने तथ्यलाई पनि यस कथाले देखाएको छ ।
‘छायाँसँग एकरात’ कथा भूत–प्रेतको अस्तित्व र त्यसको प्रभावमा प्रचलित जनश्रुति तथा घटनाहरूलार्ई सम्झाउने प्रणय कथा हो । मरेपछि अगति परेका, राम्रोसँग काजक्रिया नपुगेका आत्माहरू यहीँ नै वरपर घुम्छन् र भूत–प्रेतका रूपमा मानिससँगै बस–उठ गर्छन् भन्ने परम्परा र विश्वास पनि समाजमा देखिन्छ । छायाँसँग एकरात कथामा पनि हेडसरको छोरो उमङ्गले खहरे भीरको फेदीमा केही बेर निदाउँदा एकवर्ष पहिले त्यहीँ नै आत्महत्या गरेकी छायाँदेवीसँग घुमेको र एकरात बिताएको घटनालाई यथार्थ भोगेको घटनाकै रूपमा बयान गरिएको छ । उमङ्ग एक दिन तमोर नदीको किनारमा कतै यात्रा गरिरहेको हुन्छ । तमोर नदी लठ्ठीको भरमा तर्दै गर्दा केही तलतिर ‘बचाऊ, बचाऊ‘ भन्ने आवाज सुनिन्छ । घोर रात, चकमन्न अँध्यारो कुन केटी होला यसरी चिच्याउने ? उमङ्गलाई खुलदुली हुन्छ । ऊ केटी भए छेउ पुग्छ । उसले ‘म गाविस सचिव अमरनाथकी कान्छी छोरी हुँ छायाँदेवी’ भनेर परिचय दिन्छे र तपाईं हेडसरको कान्छो छोरा उमङ्ग हुनुहुन्छ भन्छे । शहर पुगेर फर्कंदा अबेर भएको र राती भएकोले साथ चाहेको जनाउँछे । उनीहरू तमोरको किनाराबाट उकालो चढ्न थाल्छन् । छायाँको मनमोहक रूप–रङ्ग र मुस्कुराहटले उमङ्ग दङ्ग पर्छ, त्यसै–त्यसै मोहित हुन्छ । ठाडो उकालो रातको बेला दुवै थकित हुन्छन् । छायाँलाई भोक लाग्यो भन्दा पनि उमङ्गले केही खाने कुरा दिन सकेको छैन । यस्तैमा छायाँले पल्लो डाँडामा मेरो साथीको घर छ, त्यहीँ गएर आराम गरौं भन्छे । दुवै त्यतैतर्फ लाग्छन् । भीरमा कसरी घर भनेर उमङ्ग अनौठो मान्छ । यस्तैमा उनीहरू भीरमा स्थित भव्य महलमा पुग्छन् । भित्र बैठक पनि निकै सजाइएको हुन्छ । अरू कोही पनि त्यहाँ देखिदैनन् । छायाँले डाइनिङ्ग टेबुलमा नाना परिकारका खाना ल्याएर सजाउँछे । दुवै बसेर खान्छन् । अन्तमा बियर पनि सँगै खान्छन् । दुवै टाँसिएर एउटै पलङ्गमा सुतेर रात बिताउँछन् । यसरी उमङ्गको एकरात छायाँसँग बितेको हुन्छ । यस्तो स्थिति भोग्दै गरेको बेलामा कसैले घचघचाएर बोलाएको आवाजसँगै उमङ्ग ब्युँझन्छ । ऊ खहरे भीरको फेदीमा खोलाको ढाँडमा सुतेको हुन्छ । उमङ्ग आँखा मिच्दै उठ्छ । हिजो नदीमा भेटेकी महिला, भव्य महल र चौरासी व्यञ्जन केही हुँदैनन् । ऊ गाविस सचिव अमरनाथकी छोरी छायाँ बारे पत्ता लगाउन हिंड्छ । उसको साथी हेमसँग भेट हुन्छ । हेमबाट थाहा हुन्छ “छायाँको शहरकै केटासँग प्रेम भएको तर अमरनाथले भने पल्लो गाउँका श्रीनाथ काकाको छोरासँग विवाहको कुरा छिनेको हुनाले एकवर्ष पूर्व नै खहरेको भीरबाट खसेर मरी ।” यस कुराले र भर्खरै त्यसैसँग कुराकानी र बसउठ गरेको घटनाले उमङ्ग त्रसित हुन्छ । विश्वास र अविश्वासको दोसाँधमा उसको अवस्था विचलित हुन्छ । यसरी भूत–प्रेतको कथालाई यथार्थतुल्य धरातलमा यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
“कलिलो मनका यादहरूमा” शीर्षक कथा अतीतको बेदनापूर्ण सम्झनाले अतालिएकी नारीको मातृवात्सल्य झल्काउने संवेदनशील कथा हो । चौध वर्ष अगाडि थापाथलीको प्रसुतिगृहमा एउटी कन्याको जन्म हुन्छ । प्रसुतिगृहमा नै आमाछोरी तीन चार घण्टासँगै रहन्छन् । यता सानीमालाई भने कहिले बच्चालाई काख लिऊँ भन्ने तीब्र लालसा हुन्छ । आमा–छोरी सकुशल बाहिर आउँछन् सानीमाले छोरी स्मृतिलाई माया र वात्सल्य भावले काख लिन्छे । घरमा आएपछि पनि सानीमा हरेक हप्ता स्मृतिसँग बस्न र स्मृतिलाई खेलाउन दिदीको घरमा आउने गरेकी छ । समय यसरी नै बित्छन् । यस्तैमा २०५० साल साउन महिनामा आमा बुबाको कुराकानीबाट स्मृतिको मृत्यु भएको जानकारी सानीमालाई हुन्छ । स्मृति दुई वर्षकी हुँदा भाई जन्मेकोेले उता आमाचाहिँलाई भने भुल्ने बाटो हुन्छ । तर सानीमालाई भने स्मृतिको अभाव सधै खड्किरहन्छ । अहिले त्यो भाइ पनि बाह्र वर्षको भइसकेको छ । तर एक्ली सानीमा भने उही बच्ची स्मृतिकै यादमा हराइरहेकी हुन्छे । आमाले चाहिँ लगभग बिर्सिसकेकी हुन्छे । यहाँ शिशु प्रति जन्माउने आमाको भन्दा स्नेह–वात्सल्य सानीमाको बढी देखाएर कतैकाँही यस्तो स्थिति समेत देखिन सक्छ भन्ने सङ्केत गरिएको छ । सुरूमै माया गर्दै हुर्काइएकी सानी छोरी स्मृतिको दुई वर्षकै अवस्थामा मृत्यु हुनु र त्यस पछिका बाह्र तेह्र वर्षसम्म पनि सानीमालाई त्यस बच्चीको वात्सल्यले सताइरहनुमा केही न केही रहस्य अवश्य लुकेको छ । कथाकारले त्यो पत्ता लगाउने जिम्मा पाठकमाथि नै छोडेको प्रतीत हुन्छ ।
‘मलाई अपाङ्ग बनाए’ कथाले मगन्ते अपाङ्गको दयनीय जीवनलाई मार्मिकताका साथ प्रस्तुत गरेको छ। मङ्सिर महिना, प्यूठानबाट एक जोडी श्रीमान्–श्रीमती शतबीउ छर्नका लागि बसबाट काठमाडौं आउँछन् । बालाचर्तुदशीको अघिल्लो दिन पशुपति कैलासमा राती बत्ती बाल्ने भक्तालुहरूको भीड हुन्छ । चोरीको जगजगी, जाडो याम र कम लुगा ल्याएकाले पनि प्यूठानबाट आएका श्रीमान्–श्रीमतीले काँपेर नै रात बिताउनुपर्ने हुन्छ । राती बत्ती बालेर घुम्दै गर्दा एउटा अपाङ्गले म पात्र श्रीमतीको साडीको फेर समात्छ र चिच्याउँछ–“ए शालिनी, शालिनी ....।” देख्दै घिनलाग्दो अपाङ्गलाई पन्छाएर उनीहरू अगाडि बढछन् । एक छेउमा ओत लिन्छन् त्यसैबखत दुई युवतीहरू केटाले जिस्क्याउने र सताउने गरेको भन्दै दौडेर उनीहरू छेउँ आश्रय लिन आइपुग्छन् । श्रीमतीचाहीँलाई पशुपतिमा रातीमा बत्ती बाल्दा सबै कुराबाट चनाखो बन्नुपर्छ भनेर आमाले सचेत गराएको सम्झना हुन्छ । पछि त्यही अपाङ्ग र शालिनी बीच चिनजान हुन्छ । अपाङ्गले परिचय दिन्छ म शालिनीकै बालसखा हुँ, सँगै खेल्ने र घुम्ने भनेर । अपाङ्गले गलामा लगाएको साइबाबाको लकेट देखाउँदै त्यो चाहिँ उनै शालिनीले दिएको भनी सम्झाउँछ । श्रीमती शालिनीले पनी चिन्छे र पुराना कुरा सम्झन्छे तर अहिले ऊ दुवै खुट्टा काटिएको, घस्रेर हिंड्ने बिरूप अपाङ्ग बनेको छ । उसको भनाइ अनुसार ऊ स्वयम् डाक्टर सिद्घार्थको छोरा प्रलय हो । शहर पसेको दोस्रो वर्ष बिद्यालयबाट घर फर्कदै गर्दा उसको अपहरण भयो । अपहरणकारीहरूले उसलार्ई अँध्यारो कोठामा लगेर हात खुट्टा डोरीले बाँधिदिएर केही दिन भोकै राखे, खानसम्म दिएनन् त्यसपछि के गरे उसलाई थाहा भएन । प्रलय होसमा आउँदा दुवै खुट्टा काटिएका थिए । मुहारलार्ई पनि तेजाब छर्केर कुरूप पारिएको थियो । त्यसपछि उनीहरूले इन्डियाका विभिन्न मठ–मन्दिरमा मगन्ते बनाएर राख्थे र अपाङ्ग प्रलयले दिनभर मागेको पैसा कब्जामा लिइ उनीहरूले नै भाग लगाएर लिने गरेका थिए । यो बालाचर्तुदशीमा उनीहरूले अपाङ्गलाई पशुपतिमा ल्याएर माग्न लगाएका थिए । पछि इन्डियामा फर्काइने निश्चितै थियो । अपाङ्ग प्रलयले माग्ने क्रममा मनकामनामा आफ्ना मातापितालाई पनि भेटेको तर उनीहरूलार्ई पिर हुन्छ भनेर आफ्नो परिचय नदिएको पनि बताउँछ । ती श्रीमान्–श्रीमती समक्ष गाउँमा पुगेर पनि मेरो अवस्थामा कतै नभन्न अनुरोध गर्छ र अपाङ्ग रून थाल्छ । शतबीज छरेपछि ती तीर्थालुहरू गौशाला हुदै बसपार्क पुग्छन् र बसमा चढ्छन् । त्यहाँ रेडियोले एकनास अपहरणकै खवर भनिरहेको हुन्छ ।
‘कल्ली’ कथाले नेपाली समाजमा विवाहका लागि पहिले–पहिले चाँदीको कल्ली कति महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो तर अहिले इतिहास बन्दै गएको छ भन्ने तथ्यलाई पूर्व स्मृति शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ । दराजको सिसाभित्र दुधे चाँदीबाट बनेको काँढे मोटो कल्ली एकजोर सजाएर राखिएको छ। एउटी अधबैसे म पात्र नारीले त्यही कल्ली हेरेर आफ्नो पुर्खौली इतिहास सम्झँदै रहेकी हुन्छे । १९७१ सालमा सात मोहरमा किनिएको एक जोर कल्ली २००१ सालमा विवाहित हुँदा आमाले पहिरेकी थिइन् । अरू ब्यक्तिको विवाहमा पनि दुलही भित्राउन ती कल्ली लगिएको थियो । मुस्किलले मागेर आमाले फिर्ता लिनुपरेको थियो । यस बीच सात सालको परिवर्तन, सत्रसालको पञ्चायती व्यवस्था र ४६ सालको बहुदलीय व्यवस्था हुँदै बैसठ्ठी सालमा राजा ज्ञानेन्द्रले शक्ति हत्याउँदासम्म नेपालमा निकै परिवर्तन भइसकेको हुन्छ तर छोरीको लागि त्यो कल्ली सम्झनाको प्रतीक भएर रहेको छ। आफू छोरा भएर जन्मन नसकेकोमा आमालाई हुने चिन्ता पनि कल्लीले नै बोकेको छ। आमाको मृत्युपछि पन्ध्र वर्षसम्म काठको सन्दुकमा कोराको टालोले बेरेर थन्क्याइएको कल्ली अहिले धेरैपछि मात्र इतिहास भएर दराजमा सजाइएको छ। धुनीबेसीको सखर बोकेर कालीमाटी पु¥याई पाएको ज्याला सात मोहोरमा दुई मोहोर थप गरेर कालीमाटी हाकुचाको सुन पसलबाट लगभग ९० वर्ष पहिले किनिएको त्यो कल्लीले करिव एकसय वर्षको इतिहास बोकिरहेको छ। यसरी कल्लीको पृष्ठभूमिमा निम्न मध्यमवर्गीय जीवनको कष्टकर यात्रालाई यस कथाले प्रस्तुत गरेको छ।
‘मृत्युलार्ई पर्खदा’ भन्ने कथाले एकजना पक्षाघातले पीडित अन्धा बृद्धको दुःखका दिन बिताउँदै मृत्युलार्ई पर्खनुपरेको व्यथा प्रस्तुत गरेको छ । असी वर्ष भइसकेका र एक तर्फका हात–खुट्टा नचल्ने वृद्धका दुवै आँखा बन्द भएका छन् । आँखाको ज्योति गुमेको छ । श्रीमती छैनन् र बुहारीले ससुराको स्याहार–सुसार गर्नु परेको छ। म पात्र वृद्धले मृत्युले नै बाण चलाएर हात–खुट्टा नचल्ने भएको सम्झेका हुन्छन् । शिकारी मृत्युकै प्रहारले आँखाको ज्योति गुमेको भन्ने उनको विश्वास छ । आफ्नो बिरामी अशक्त अवस्था बारे बुढाले भन्दै रहन्छन् —“ओछ्यानबाट आफूखुशी उठ्न सक्नु छैन, ओल्लो पल्लो कोल्टो फेर्न सक्नु छैन, खाली अरूको आस, कोही आउला, उठाउला । छोरा आएर उठाइदिन्छ । एकछिन बसेपछि गोडा र कम्मर कटकट खाएर सुत्न बितिहाल्छ । फेरि कतिखेर बुहारी आउली र सुताइदेली, ढोकातिर आँखा तान्यो बस । बल्ल–बल्ल घरको काम सकेर बुहारी आउँछे र भात खुवाउँछे ।” उनलार्ई दिशा–पिसाव गर्न पनि अरूले कोपरा थापिदिनु पर्छ । तन्ना–डसना फेर्न प¥यो भने पनि त्यत्तिकै आपत । ती बृद्धलाई आफ्ना पुराना कुराको सम्झना हुन्छ । तन्नेरी अवस्थामा काइँली, कान्छीसँग कुम जोडेर घुमेको, खैजडी बजाएर भजनमा फनफनी घुमेको, पञ्चैबाजामा उफ्री–उफ्री नाचेको सबै अहिले सपना भएको छ। आफू सानै छँदा ओछ्यान परेका हजुरबुबाको कुरूवा धेरै बस्न नसकेको सम्झना पनि हुन्छ । अहिले आफ्ना नाति–नातिना कोठाको ढोकासम्म पनि आउँदैनन् । यसरी थला परेर वृद्धले दिन गन्दै मृत्युलार्ई पर्खेका हुन्छन् । त्यसैले उनी भन्छन्– “जीवनमा सबैभन्दा कष्टकर समय मृत्युलार्ई पर्खदा हुँदो रैछ ।” उनका दृष्टिमा बाबु–आमा बित्दा, श्रीमतीको दाहसंस्कार गर्दा, घरबारी पहिरोले पुरिदा, छोरीलाई डोली चढाउँदा, जवान छोरालाई खोलाले बगाउँदा र साहुले गोठको भैंसी फुकाउँदा जति गाह्रो र अप्ठ्यारो सकस हुन्छ त्यो भन्दा बढी सकस मृत्युलार्ई पर्खदा हुँदो रहेछ । त्यसैले उनको बुढो शरीरमा एक मुठी प्राण हिरिक्क–हिरिक्क गर्दै मृत्यु पर्खेर अल्झिरहेको छ । र त्यो मृत्युको पर्खाइमा रोगी वृद्धलाई महान् कष्टकर भएको छ । यसरी रोगाएर ओछ्यान परेका बृद्धहरूको बेदनालाई यहाँ निकै मार्मिक रूपमा व्यक्त गरिएको छ । एउटा रोगी व्यक्तिको परिवेशमा जीवनका बाल, युवा र वृद्ध अवस्थाको परिवेश चित्रण गर्ने कथाशिल्पलाई यस कथाले व्यक्त गरेको छ।
सुबिसुधा आचार्यका कथाहरू विषय र प्रस्तुतिका दृष्टिले विविध प्रकृतिका छन् । बिषयगत रूपमा यी कथाहरूले अँगालेका कतिपय विषयहरू हुन्– एकल प्रेम, अनमोल विवाह, दशवर्षे जनयुद्ध, नव आधुनिक प्रेमिकासँग विहे गर्नाको पीडा, कपिलवस्तुको आगलागी काण्ड, बिदेशिएको श्रीमान्लाई धोका दिएर अर्कैसँग बिहे गर्ने यौन आवेग, आफूलार्ई हेर्न आएको वरले बहिनीलाई रोजी दिँदा हुने दिदीको बेदना, जँड्याहा लोग्नेले गर्दा हुने पारिवारिक दुर्दशा, बिना कसुर थुनिनु पर्दाको पीडा, नपुँसकसँग बिहे हुनाको परिणाम, सन्तान नुहुनुको छटपटी, भूत–प्रेतसँगको सम्पर्क, अपाङ्गता रोगाएर बाँच्नु परेको पीडा आदि । कथ्यका रूपमा आएका विविध पक्षलाई परिबेशबिधान, आख्यानीकरण, चारित्रिक अभिव्यक्ति जस्ता कोणहरूबाट कथाकार सुबिसुधाले रोचकता प्रदान गरेकी छन् । सामान्य कथालाई कार्यकारण भाव प्रस्तुत गर्दै कथानकमा रूपान्तरित गर्ने कौशल सुबिसुधालाई प्राप्त छ र यही कारणले कथाहरू रोचक बनेका छन् । कथाकथनका आ–आफ्ना शैली हुन्छन् । कतै कथाबस्तुलार्ई, कतै चरित्रलाई र कतै परिवेशलाई महत्व दिएर नेपाली कथाहरू रचिएका छन् । सुबिसुधा आचार्यका कथामा परिवेशको प्रधानता पाइन्छ । विश्वासघात कथालाई हेरौं । विषय सामान्य छ, परदेशिएको लोग्नेले पठाएको सम्पत्तिमा पत्नीले बिलासी जीवन बिताउँदै अर्को पुरूषसँगको सहवास र यसरी गरिएकोे विश्वासघात । तर यही तथ्यमा संबेदनशील पक्षहरूलार्ई छुँदै कथाकारले रोचक परिवेश सिर्जना गरेकी छन् र कथा आस्वाद्य बनेको छ। कतैकाहि घटनात्तरको विन्यासमा हतार गरिएकोले स्वाभाविकतामा आघात पुगेको प्रतीत हुन्छ । स्थूल कथानक भएको कथामा यो स्थिति रहन्छ । क्षीण कथावस्तुमा आधारित कथाहरूले भने घटनागत स्वाभाविकताको निर्वाह गरेका छन् । यहाँ आएका चरित्रहरू आफैमा पूर्ण छन् र पुष्ट पनि छन् । कथाकारले परिवेशको अङ्कनबाट नै चरित्रमा दीप्ति पैदा गराएकी छन् । द्धन्द्वका आधारमा केही कथामा हल्का द्धन्द्व वा संघर्ष देखिए पनि द्धन्दविधानका दृष्टिले कथाका निमार्ण गर्ने चेष्ट पाइदैन । सुबिसुधाका धेरै जसो कथाहरू स्थूल र सूक्ष्म कथानकको दोसाँधमा सिर्जिएका छन् । कथातन्तु त्यति लामो छैन र क्षीणतम कथानकको प्रकृति पनि पाइदैन ।
यी कथामा बोलचालको सहज सम्प्रेष्य भाषाको प्रयोग भएको छ । ठाउ–ठाउँ उखान–टुक्काको प्रयोगले भाषामा चमक थपिएको छ। उपमा र दृष्टान दिने शैली आफ्नै प्रकारको छ । नयाँ खालका उपमाको प्रयोग भएको छ । केही छोटा हरफहरू –उनी गुलाफ फक्रिएझैँ हाँसिन् । (नाजुक मन), पोक्चीको उक्साइमा नेपाली कागज पानीले भिजेर फुलेझैँं हुन्छे चम्पाकली । (प्यासी चम्पाकली), बाटाभरी मनका कुरा कसांैडीमा भात छड्किएझैँ छडकन्छ। (विस्वासघात), अन्धकार उम्रेको चपरी पल्टाउन एउटा मैनबत्ती सल्काउँछु । झ्यालबाट चियाउँदा रात तीर्थ पुगेर आउने हिन्दु नारी जस्तै मुडुलो देखिन्छ । उसको कालो जगल्टा खरबारीमा खर काटेझैँ सिलित्त खौरेको छ मैनबत्तीको प्रकाशले । (रहस्यमय भोगाइ) आदि ।
सरल, स्पष्ट र स्वाभाविक संवादको संयोजन छ । मृत्युलार्ई पर्खदा, कल्ली आदि केही कथाहरू भने घटनाको शृङ्खालित बिन्यास भए पनि निबन्धात्मक प्रकृतिका छन् । तिनमा घटनाको भन्दा विवरणको चाप बढी छ । अधिकांश कथाहरूमा कथाका तत्वहरू समाहित हुन्छन् आदर्शका अपेक्षा यथार्थ र वस्तुतथ्यको उद्घाटन गर्ने चासो कथाकार सुबिसुधामा पाइन्छ ।
सुबिसुधा आचार्य आख्यानमा नयाँ शैली लिएर देखापरेकी नारी कथाकार हुन् । यिनमा घटना टिपेर अनुकूल परिवेशले सिँगार्ने खुबी छ । त्यही प्रवृत्तिले गर्दा सुबिसुधा नेपाली साहित्यमा कथाकारका रूपमा चर्चामा आएकी छन् । यिनको कलम तिखो छ र समाजका विकृति र विसङ्गति प्रति प्रहार गर्न सक्षम पनि छ । कथालेखन अगाडि बढ्दै जाओस् । आउँदा दिनमा अरू अब्बल कथाहरू जन्मदै जाऊन्, मेरो हार्दिक शुभेच्छा ।
– प्रा.गोपीकृष्ण शर्मा
ज्ञानेश्वर, काठमाडौं

कृति....

2010-09-12T01:17:00.000-07:00

निराजन बतासको कृति खोक्चिलिपा बारे

यस कृतिले विगतमा विरलै हुने गरेको किराँती लोकसाहित्य अध्ययन र अभिलेखीकरण परम्परालाई समावेशी बनाउने प्रयत्न गरेको छ । यसर्थ विगतको शाहकालीन राजनीतिमा ओल्लो माझ र पल्लो किराँत भनी विभाजित गरिएको तीन किराँत क्षेत्रहरुमा बसोबास गर्दै आएका किराती जातिको सृष्टि आदिम मानव समाज तथा इतिहासलाई यस कृतिमा लिपिबद्ध गरिएको छ । मूलत अलिखित भएरै इतिहास नभई मिथक बन्न गएका प्राचीन लोकाख्यानलाई पहिलोपल्ट लोककथाभन्दा फरक तरिकाले ुमिथकुको रुपमा कारणसहित ब्याखया गरिएको छ । यो पुस्तकमा मिथकहरुलाई विविध किराती समुदायगत समावेशीकरण मात्र गरिएको होइन कि अध्ययनको परम्परा तिनीहरुको वर्गीकरण र विशलेषणसमेत तथ्यगत गरिएको छ तथा सबै किराती भाषाहरुलाई वंशवृक्षरेखामा प्रस्तुत गरिएको छ तदनुरुप ुखोक्चिलिपाु किराती व्यक्तिवाचक नामलाई पनि पुनर्निमाण गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
समुदायको प्रचलित भाषा साहित्य र संस्कृतिलाई अभिन्न राखी मिथकहरुको संकलन र सम्पादन गरिएकोले तीनआटै किराती क्षेत्रका ऐतिहासिक मानवशास्त्रीय र समाजशास्त्रीय विशेषता र सम्बन्धलाई राम्ररी बुझ्न सकिन्छ । यी मिथकहरु आदिवासी ज्ञान र सभ्यताको झ्यालको रुपमा हामी र हाम्रा सन्ततिका लागि पुखर्यौली सम्पत्तिका रुपमा आज उप्रान्त रहने नै छन् भन्ने विशवास गरिएको छ ।

प्रा.डा. चुडामणि बन्धु
ुखोक्चिलिपा’ निराजन बतासको मिथक कथाहरुको सङ्कलन हो । यी मिथक कथाहरु नेपालका भोजपुर खोटाङ धनकुटा उदयपुर सोलुखुम्बु तेह्रथुम मोरङ र ओखलढुङ्गाका विभिन्न व्यक्तिहरुबाट लिइएका छन् । निराजनले आफ्नो पुस्तकमा मिथकहरुलाई ६ खण्डमा विभाजित गरेका छन् । यिनमा
१ सुम्निमा र पारुहाङको सृष्टिसम्बन्धी मिथक २ किराँती चाडपर्व साकेवा-साकेलाको मिथक ३ किराँती संस्कार र संस्कृतिको मिथक ४ सभ्यता विकास सम्बन्धी मिथक ५ उत्पत्ति सम्बन्धी मिथक र ६ अनुवंश स्थाननाम र आचरणसम्बन्धी मिथकहरु । यिनमा सुम्निमा र पारुहाङको मिथक र साकेन्वा-साकेलाको मिथक सृष्टिबारेका मिथक हुन् । यिनमा हामी किराँती संस्कृतिका सृष्टिबारेका धारणा पाउँछौ । यी मिथकहरुमा ठाउँ अनुसारका भिन्नता पनि हामी पाउँछौ र यस्तो हुनु स्वाभाविक नै हो । सङ्कलनमा परेको संस्कार र संस्कृतिका मिथकहरु किराँती जातिका जीवन संस्कार तथा धार्मिक अनुष्ठानसँग सम्बन्धित छन् । यिनले जातीय व्यवहार र विधि निषेधका कुरा गर्छन् । नदी पोखरी पहाड र प्राकृतिक वस्तुहरु विभिन्न ठाउँका नामका साथै छोकुभेन औतारी तथा बुढाहाङका िकंवदन्तीहरु किराँती संस्कृतिमा आस्थापूर्ण प्रकृतिका रुपमा रहेका छन् ।
निराजनले यी मिथकहरुलाई किराँत क्षेत्रमा गई त्यहाँका जान्ने-सुन्ने बूढापाकाहरुबाट सङ्कलन गरेका हुन् । सङ्कलनपछि विभिन्न व्यक्तिहरुसँग सम्पर्क राखेर सोधपुछ गरी पुनर्लेखन गरिएको छ । निश्चय नै यो निराजनको किराँती मिथक कथाहरुको प्रारम्भिक वर्गीकरण हो । पछिका अध्ययनमा थप विश्लेषण र वर्गीकरण हुदै जानेछन् । यी मिथक कथाहरु वि।सं। २०६२-६६ का अवधिमा विभिन्न व्यक्तिबाट लिइएको छ यिनको पुनर्लेखन र प्रस्तुतिमा एकरुपता स्थापित गर्ने प्रयास गरिएको छ । यसले निराजनको भाषिक दक्षता र सम्पादन क्षमता देखाउँछ । मलाई आशा छ नेपली पाठक समुदायबाट निराजनका यी कथाको स्वागत हुनेछ र उनलाई यस विषयमा अझ गहिरिएर अध्ययन गर्न प्रेरणा मिल्नेछ ।

प्रा।डा। नोवलकिशोर राई
सङ्कलकले निकै लामो समय खर्चेर अनेक ठाउँहरुमा पुगेर खोजेर छानेर सोधेर सुनेर बटुलेका यति महŒवपूर्ण सामग्रीहरुमा आफ्नो मन्तव्य दिने कुनै ँऔकात’ ममा छैन भन्ने लागेको छ । एउटै मात्र मेरो ँऔकात’ भनेको म किराँती हुँ । यसमा संकलित प्रायः जसो मिथकहरु लोककथाहरु किराँत परम्पराका छन् र धेरै जसो मैले पनि आफ्ना परिवेश र पुर्खाहरुबाट सुन्दै आएको हुँ । आजको वैज्ञानिक युगमा लोकसाहित्य र मिथक परम्परा निकै अगाडि बढिसकेको र राम्ररी अभिलेखन गरिएको भए तापनि नेपालमा यो काम अति न्यून रुपमा भएको छ । त्यसकारण निराजन भाइले आफ्नो किराँती परम्परा र आफ्नै घर आँगनमा छरिएर रहेको बहुमूल्य सामग्री बटुलेर हामीलाई उपलब्ध गराएकोमा भाइलाई धन्यवाद दिनैपर्छ र कृतज्ञता पनि जनाउनुपर्छ । यो काम ज्ञान सीप र जाँगरको संयुक्त उपलब्धि पो हो† सबैले गर्न सक्ने र आँट्न सक्ने काम भने पटक्कै होइन ।
यो सङ्कलनले नेपाली समाजमा एउटा तरङ्ग फैलाउने छ भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु । पहिलो कुरा यो सङ्कलन महŒवपूर्ण र चाखलाग्दो छ । दोश्रो यसको प्राक्कथनले परम्परागत सोचाइमा फरक-फरक किसिमले सोच्न बाध्य पारेको पनि देखेको छु । निराजनले लोककथा र मिथकमा फरक देखाएर आफ्नो प्राक्कथन सुरु गरेका छन् । यसैले सङ्कलक निराजन बतास ँसुनेर’ लेख्ने’ मात्र नभएर सैद्धान्तिक आधारमा विश्लेषण गर्ने व्यक्ति पनि हुन् भनेर ठूलो प्रमाण दिएका छन् । उनले थालेको ँवैज्ञानिक÷सैद्धान्तिक छलफललाई पलेँटी कसेर छलफल गर्नु’ आजको आवश्यकता पनि हो भन्ने मलाई लागेको छ ।
निराजन भाइले बटुलेका मिथकहरु कथाहरु मैले आफ्नै स्वजनहरुबाट पटक-पटक सुन्दा मेरा आँखा रसाएका छन् र मेरो मुटु दुखेको छ । म रुँदारुँदै हाँसेको पनि छु अनि हाँस्दै रोएको पनि छु । मैले आफ्नै दुई ँनाना’हरुमा टाङवामा र ँखियामा’को प्रतिबिम्ब पाएको छु र म पटक-पटक ँहेच्छाकुप्पा’ भएको छु । मेरो गाउँमाथिको ँएप्मा भर’ मा अनेक पुर्खाहरुको संसार देखेको छु । गडेरे खोलाको ँछाबुक्ला’मा नानीहरुको रुवाइ पनि सुनेको छु । मंगरे भीरमा खरुकी काट्दा तल-तल ँनुवा’ खोलामा टल्केको पानीमा चाअ्वामाङ पानी देवता को उज्यालो मुहार देखेको छु । हेच्छाकुप्पाले देखाएको ँभकिम्लो’ मात्र सम्झदा मेरो मुख पनि रसाएको छ । यी मिथकहरुमा मेरो संस्कृति परम्परा र जीवन्त प्रचलनहरुको आधार पाएको छु र मेरो अलिखित इतिहासको जरो पाएको छु ।
आफूले गरेको कामको प्रसङ्गमा आफूभन्दा अघिको व्यक्तिहरुको काम समेत खोजेर हेरेर तिनका ब्याख्या-विश्लेषण गरिएको निराजन बतासको काम सराहनीय छ र आफ्ना श्रोत व्यक्तिहरुको उल्लेख गरेर इमान्दारीपन पनि प्रमाणित गरेका छन् धेरैले यसो गर्दैनन् । यो सङ्ग्रह एउटा मानव सभ्यता र परम्पराको स्रोत-सामग्री हुने नै छ भन्ने मेरो ठम्याइ छ र गोरेटो कुनै दिन राजमार्ग हुनेछ भनी म निराजन भाइलाई स्याबास मात्र भनेर आफ्नो अभिभारा पूरा गरेको भनी ठान्छु ।

लाल-श्याँकारेलु रापचा
युवा साहित्यकार तथा शिक्षार्थी कीर्तिपुर त्रिवि निराजन बतासकृत सङ्कलन-सम्पादन खोक्चिलिपाः किराँती मिथकहरुको संगालो यलम्बा थोचे÷दोङ÷तङ्बे ५०७० स। २०६७ ई। २०१० कृति किराँतविज्ञान अध्ययन संस्थान च्भकभबचअज क्ष्लकतष्तगतभ ायच प्ष्चãतययिनथ छोटकरी च्क्ष्प् रिक काठमाडौँको चौथो प्रकाशन शृङ्खला हो । मूलतः यस प्रकाशन शृङ्खलाले नेपाल राष्ट्र तथा नागरिक साथै विश्व मानवसभ्यताको लागि तीन क्षेत्रमा केही योगदान पुर् याउला भन्ने आशा छ ।
सर्वप्रथम त यस कृतिमा नेपाली भाषा माध्यम प्रयोग भएकाले इण्डो-आर्यन परिवारको नेपाली साहित्यसागरमा एक थोपो थपियो विशेष गरेर लोकआख्यान साहित्य क्षेत्रमा । आज गुरु प्रा।डा। नोवलहरुले जस्तो हेच्छाकुप्पालाई आत्मसात् र अनुभूत गरी भक्कानिने नेपाली नागरिक किराँतीजनहरुमा कमी आउँदैछ । स्वजनहरुबाट पनि यी आख्यानहरु अचेल सुनिने क्रम कमी हुँदै गएको महसुस गरिएकोले आँखा रसाउने र मुटु दुख्ने क्रमले अर्कै रुप लिन थाल्दैछ । साथै रुँदारुँदै हाँस्ने अनि हाँस्दा हाँस्दै रुने नाना दिदीहरु टाङवामा र खियामाको निछो भाइ हेच्छाकुप्पाहरु समकालीन परिवेशमा सुदूर-पूर्व मध्य-पूर्व पश्चिमा औ युरोपतिरको म्याक्डोनल्ड संसारतिर विस्थापित हुने क्रम बढ्दो छ । र स्वभाविकै रुपले पनि हामीलाई र हाम्रो एकांकीपनलाई आज विज्ञान तथा प्रविधिले लछार्दै विश्वभूमण्डलीय गाउँको भँगालोमा मिसाइ रहेछ । गल्लाबाट ननिफनिएका हेच्छाकुप्पाहरुले ूअरुका अरगाँसे पटकाू खेलाउने क्रमले पनि २०० बर्ष पूरा गर्न लाग्दैछ । सो क्रमभङ्ग हुनु त परै जावोस् बरु जरैसहित उखेलिएर त्यतै विस्थापित हुँदैछन् हेच्छाकुप्पाहरु । यो मानेमा नेपाली साहित्यसागरमा एक थोपो थपिएको छ किनभने नेपाली समाजको विभिन्न बहुल पाटाहरुमध्येको किराँती अनुवांशिक सांस्कृतिक तथा सामाजिक ऐतिहासिक र उत्पत्ति चिन्तनको मिथकीय पाटो अभिलेखीकरण भएको छ यस कृतिमा । यी आख्यानहरु हाम्रा पुर्खाहरुले हामीलाई सुनाउदै आएका हाम्रो चिनारीको नासो पनि हुन् ।
दोस्रो गुरु प्रा।डा। चूडामणि बन्धूले ँमिथक कथा र खोक्चिलिपा’ भूमिकामा मिथकको विश्लेष्णात्मक सैद्धान्तिक तथा बौद्धिक पाटोको कुरो उप्काउनु भएभैष यस सँगालोमा परेका ५९ मिथकहरुले गल्लाबाट निफनिएका हेच्छाकुप्पाहरुको घोत्ल्याइँलाई ऊर्जा थप्ने काम गर्नेछन् । त्यसको ज्वलन्त उदाहरण भनेका प्रा।डा। करेन एच एबर्ट युरोप र डा। मार्टिन गेन्सले युरोप नै हुन् । उनीहरुले संस्कृत तथा भारतीय अध्ययन विभाग हार्डभार्ड विश्वविद्यालय अमेरिकाबाट राई मिथोलोजीः किराँती ओरल टेक्स्टस् २००८ प्रकाशनमा ल्याएर सो घोत्ल्याइँ अध्यायलाई खुला गरी सकेका छन् । खोक्चिलिप्पाले यही बौद्धिक संसारकै डा। काले दोवालिछा उर्पु स्वामी प्रपन्नाचार्य लाई पनि प्राचीन किरात पछि अब ूअर्वाचीन किराँतीू लेख्न हौसाएको छ आगनात्मक ९ष्लमगअतष्खभ० विधि को प्रयोग गरेर । साथै हाम्रो मूलजरो वइरात ओइरातकिरात
किराँतकिराती किराँती यजुर्वेद महाभारत रामायण विष्णु-पुराण किरातार्जुनीय आदिमा मात्रै खोज्ने आर्यपरम्परालाई खोक्चिलिपा ले विनिर्माण गरी दिएको छ । अनुवंशशास्त्रको अध्ययन आधार ज्ीब्ब् र द्य ीयअष् ब्लतष्नभलक ले पनि हाम्रो मूलजरो आर्यशास्त्र र आर्यपरम्परा होइन भन्ने पुष्टि गर्दछ । भाषाशास्त्रले पनि सोही भन्दछ अलि कम चिनात्मक ९क्ष्लयकउजभचष्अ० र अलि बढि हिन्दात्मक ९क्ष्लमयकउजभचष्अ० विशेषताहरुलाई छोडेर वा जोडेर । डा। काले दोवालिछाले लेखेको र भिराएको किराँतीको परिभाषा ूसुनार सुनेल क्षेत्रिय र तीनडोरे जनै होू भन्ने प्रमाण खोक्चिलिपा ले दिदैन ।
तेश्रो खोक्चिलिपाले अब उसो मातृभाषा पठनपाठनमा पनि मिथकीय पाठको रुपमा स्थान लिन सक्ने छ । हालसम्म किराँती-कोँइच सुनुवार भुजुवार पृथवार सुरेल मुखिया किराँती-रोदुङ रोदोङ चाम्लिङ किराँती-किरावा वान्तवा वान्तावा वुन्टावा किराँती-याक्खा देवान मझिया जिमी किराँती-याक्थुङ चोङ लिम्बू सुब्बा मा प्राथमिक शिक्षा शुरु भएको र सोही स्तरको शिक्षामा किराँती-राडु वाम्बुले जेरुङ किराँती-बायुङ बाहिङ रुम्दाली र किराँती-कुलुङ भाषाहरु पनि तम्तयार रहेको परिप्रेक्ष्यमा खोक्चिलिप्पालाई आ-आपुनो मातृभाषाहरुमा समावेशी र याड्याप्टेसन बमबउतबतष्यल अनुवाद पस्कन सकिने छ । तीन वटा त किरावा मातृभाषामै पनि समावेश गरिएको छ । साथै अङ्ग्रेजी भाषामा पनि अनुवाद गरेर चेली टाङवामा खियामा र माइतिहेच्छाकुप्पाको अनुभूतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय घर-समाजसम्म पुर् याउन सकिने छ ।
यिनै तीन मूलभूत उपादेयतालाई मध्यनजर गरेर रिकले युवा साहित्यकार तथा नवोदित अनुसन्धाता बतासको परिश्रमलाई कदर गर्दै रिकले प्रकाशनमा ल्याएको छ । रिकले आगामी दिनहरुमा पनि आफ्नो उद्देश्य मुताविक बढी भन्दा बढी युवा तथा अग्रज अनुसन्धाताहरुको वौद्धिक खुराकलाई प्रकाशमा ल्याउन काङसोरे प्रयास गर्दै जानेछ ।

-निराजन बतास

संसमरण कथा

2010-05-24T00:32:00.000-07:00

कोप्चेलाईनको बाङ्गे वजार

घाम ढल्दै छ रिमरिमको साँझ संगै झयाऊकिरीको आवाज
व्ााटो उत्तर चारकोशे झाडी महेन्द्र राजर्मागमा फाट-फुट मोटर गाडी वरपर खोला नालाहरु विहिवारे हाटको रौनकोले वुढापाका देखी युवा-युवतीलाई समेत मन खिचेको छ । सिध्रालाईका माछा ब्यपारी माछा फिजाएर च्याखे दाउमा हान्दैछ ढाटै पिच्छे राँगा सुगुर खसी र कुखुराको मासुहरु तन्द्रङ्ग-तुन्द्रुङ्ग झुण्डी रहेको देखिन्छ । छेऊ-छाउमा तिनपाने देखी छपनी र्छिकेहरु मचिएर विकि्र-वितरणमा लागी परेको छ । भावना पनि पसल फिज्जाएर टुक्रुक वसिरहेको थिईन । पोको पतुरो छेउमा राखेर मलिन मुहारमा काँखे वच्चोलाई डोको भित्र सुताएर दाऊ कुरीरहेका थिईन । अलिक परतिर जुवाडेहरु कौडी लिएर छात्तीठोक्दै चौक्का पाजा भनदै हल्ला मचाइरहेका थिए कोही चारै तिर वसेर तोङवा तान्दै तिन पति तास फलास खेलीरहेका थिए भावनाले मज्जाले दाऊ हनिन दाऊको रौनकोमा डोको भित्र रोइरहेको वच्चाको वास्ता नगरी दाऊ हानीरहे साँझ धेरै ढली सके छ अझै र्तिसना मेटिएको छैन्न वच्चो रोइरहेको थियो । कुकुरहरु एकोहोरो आवाजमा होऊ-होऊ गरिरहेको थिए लाटकोसेरोहरु कच्रयक-कुच्रुक गर्दै कुर्लिरहे अलिकत्ता भएको पैसा पनि च्याखे दाऊमा थाप्दा -थाप्दै िसंदाए वल्लहोस आयो मेरो वच्चा भन्दै उठाईन वच्चो रुवैले विहोस भएको थियो वुवु निकालेर चुसाईन तर चुस्न सक्दैन के भयो मेरो वावुलाई भन्दै अत्तालिन रुइन सवै आफनै धुनमा मस्त थिए कसैले सोधेन्न । भावाना फिज्जाएको पसल उठाएर वच्चोलाई च्यापेर लुरु-लुरु घर तर्फ लागीन चोक गल्ली सुन-सान थियो । घर वेटी बा -आमा मस्त निन्द्रमा निदाई रहेको थिए । विरालोको चालमा कोठा भित्र छिरिन लाइट जलाईन वच्च्ााेलाई खाट माथि राखिन वच्चोको होस आयो मज्जाले दुध चुसाईन । विहान हुन्छ फेरी तिनपाने पार्न थाल्छीन अर्को तिर जाँडको भान चलाउदै छिन ् पोल्टामा राखेको मोबाई धेरै दिन पछि टिरिङ्ग-टिरिङ्ग आवाज बज्छ फोन उठाउदै हेल्लो को वोल्नु भाँ उत्तरमा म मेलेशिया बाट के मलाई नचिनेको म रोशनिको डेडी क्या अनि के छ तिम्रो खवर आराम हो । भावना सुक-सुक गर्दै रुन्छिन आँशु पुच्छदै रुन्चे स्वरमा हजुर हामी अझ सम्म त वाँच्चे कै छौ त्यहाँ तपाई लाई कस्तो छ यत्रो महिना सम्म कत्ता हुनुहुन्थियो किन फोन नगर्नु भएको न त चिठ्ठी फोटो पठाउनु हुन्छ अब धेरै कन्जुस हुनु भए छ है तपाईलाई कस्तो हेर्न मन लाग्छ । फोटो पठाई दिनु है मलाई नभए पनि वच्चा लागी मात्रै भए पनि ल मलेशिया वाट ल ल हुन्छ पठाई दिऊला ओके वावा ! कुराहरु दुवै विच मोडीन जान्छ विगतका ति सम्झनाहरुमा त कहिले मिठा सपना र कल्पनाहरुमा फोन मार्फत धेरै वेरिन्छ । मलेशिया बाट रोशनिको डेडीले ओके वाई फेरी भराई भोली फोन गरौला भन्दै फोन राख्छ । रोशनिको ममी न्यास्रो मान्दै ल ल हुन्छ वाई ! र_िक्सको भाहान उतार्र छिन सेलाए पछि सुगुरलाई कत् चारो दिन्छीन मन भित्र कुराहरु खेल्दै पुन एक पटक आफनो मान्छेलाई सम्झिदै कस्तो भयो होला कमाई कस्तो होला के काम गर्दै के खाँदो होला अब त छोरी पनि ठूली भैसकी … यतिकैमा परबाट दगुरेर ममी -ममी भन्दै आई पुग्छे भावना झसङ्ग झस्किन्छिन् ॥ कोप्चेलाईनमा हप्ताको दुई चोटी वजार लाग्छ फेरी दाऊ कुर्दै बाङ्गे वजारमा पसल फिज्जाईन छ । यहाँ कसैको जीन्दगी चलाईन छ त कसैको जलाईन छ !! केप्चेलाईनको वाङ्गे वजार

सूर्यविक्रम याक्खा
मोरङ्ग, नेपाल
हालः- साउदीअरव रियाद

कथा

2010-05-13T08:30:00.000-07:00

अरबको तातो हावा अनि "भिम प्रसाद र हृदयघात" (वियोगवादी कथा)

"एइ! साइला एउटा कुरा थाहा पायौ? मोरो! पागलप्रेमी रामेले, अचम्म गरे छ नि" गणेश नारायण उपाध्यायले उसको माथिल्लो घरको भण्डारी साइलालाई सुनाए l ए होर! बिचरा कठै! के गरे! रामेले? भण्डारी साइलाले सहानुभूतिका साथ उत्सुकता देखाए l पागलप्रेमी रामेले बिहे भएर अर्काको घर गईसकेकी, उसकी प्रेमिका संजना माइती आएकी बखत दुवै जना टाप कसेछन्, अगतिहरु!! गणेश नारायणले क्रोधपूर्ण आबेश पनि मिसायो l

रामेको उमेर यस्तै २० बर्ष जतिको थियो, खास नाम रामेश्वर थियो, छोटकरीमा सबै रामे भन्ने गर्दथे l रामे, सानोमा एक असल, गम्भीर स्वभाबको थियो, स्कुलको पढाईमा पनि राम्रै थियो, ऊ ९ बर्षको हुदा मात्र स्कुल जान थालेको थियो l ऊ, प्रत्येक कक्षामा दोस्रो, तेस्रो स्थान ल्याउने गर्थ्यो, ७ कक्षामा भर्ना हुदा संजना पनि पढ्न त्यही स्कुलमा पढ्न आएकी थिइन् l संजना पनि गोरी, बाटुलो अनुहार सुन्दर थिइन्, स्कुलमा सबैको आँखाको तारो भएकी थिइन् l रामे पढाईमा तेज भएको कारण संजनाले पहिलो पटक हिसाब सिकी माग्न, ऊ संग कक्षा कोठामा टिफिनको समय बोलेकी थिइन् l यस क्रमसंगै रामे र संजनाको मित्रता बढ्दै गयो, संजना पढाईमा अलि कम्जोर थिइन् l तिनलाई नआएको कुनै पनि किताबको कुरा रामेले फुर्सदमा सिकाउथ्यो l उनीहरु बीचको यो मित्रता बिस्तारै झागीन्दै थाहा नपाई माया प्रेममा परिणत हुदै गएको थियो l स्कुलमा एक दिन संजना नआउदा रामेलाई के नभएको जस्तो अपुरो आभाष हुन्थ्यो l उता संजनालाई पनि यस्तै अनुभब हुन्थ्यो l अब उनीहरु बीच स्कुलको टिफिन समयमा पढाईको साथ साथै अन्य कुराहरु पनि छलफल गर्थे, स्कुल छुट्टी भए पछि आ-आफ्नो घर फर्कन हतार हुन्थ्यो l एक त उनीहरुको घर पनि स्कुल देखि निकै टाढा थियो साथै उनीहरुको गाँउ फरक फरक थियो l

यसरी नै ७ कक्षा पास गरे दुवै जनाले र ८ कक्षामा भर्ना भए, अझ राम्ररी पढ्नु थियो l एक दिन रामेले संजनाको नोट बुकमा "आइ लभ यु" लेखेर सानो चिट राखी दियो l आखिर, रामे पनि १६ बर्षको टीन एजको कुरकुरे बैस चढ्दै थियो, यो उमेर नै यस्तै हो l भोलिपल्ट संजना स्कुल आईनन्, रामेको मुटुमा ढ्यांग्रो ठोकियो, पक्कै पनि संजना रिसाइन् होलिन् भन्ने सोच्यो l उसलाई रातभरी निन्द्रा लागेन, कतिखेर बिहान होला र स्कुल जाउला, आज त पक्कै संजना स्कुल आउलिन भन्ने आशा थियो l नभन्दै संजना स्कुल आइन्, रामे खुशीले गद्गद् भए, तर मनको कुरा भन्न भ्याएको थिएन आखिर स्कुलको टिफिनको समय सम्म कुर्न पनि उसलाई गाह्रो भैरहेको थियो l बल्ल बल्ल टिफिन भयो अनि रामेले संजनालाई बोलाएर स्कुलको खेल मैदानको छेउमा बसे l उनीहरु एक अर्कालाई माया गरेर संजु र रामु भन्थे, अनि भएभरको आँट निकालेर "आई लभ यु, संजु" रामेले भन्यो, संजनाले पनि स्वीकारोक्ति मुण्टो हल्लाइन्, "म पनि तिमीलाई माया गर्छु तर रामु ! मलाई मेरो परिवार देखि डर लागेको छ, हाम्रो जात पनि मिल्दैन, फेरी मेरा बाबा, आमा जातियतामा कट्टर छन" संजनाले एकै सासमा यति कुरा भन्न भ्याइन् l संजना बाहुन जात कि थिइन् तर रामे चाही राई किराँत थियो l

म तिमीलाई असाध्यै माया गर्छु, म तिमी बिनाको जीवन कल्पना पनि गर्न सक्दिन, म तिम्रो हाम्रो लागि सबथोक त्याग गर्न तयार छु l "यो संसारमा मानिसको मात्र दुइ जात हुन्छ, छोरा मान्छे अनि छोरी मान्छे" सामाजिक शिक्षा पढाउने सरले भन्ने गरेको कुरा रामेलाई कन्ठै थियो, यहि कुरा शिरोधर गर्दै उसले संजनालाई आस्वस्त पार्न खोज्यो l त्यो दिन निकै बेर दुवै जना कुरा गरी रहे, जे भए पनि एक अर्काको साथ नछोडने प्रण गरे l

अब संजना र रामेको टिफिनको दिन चर्या सधै माया प्रितीका कुरा गरेर बित्न थाल्यो, टिफिन भयो कि उनीहरु भिन्नै संसारमा पुग्थे, कल्पनामा चुर्लुम्म डुबेर बस्थे l यस्तै कक्षा ८ पनि पास गरेर ९ कक्षामा दुवै जना भर्ना भए, पढाई रामेको ठिकै थियो तर संजना मुस्किलले पास भएकी थिइन् l रामे र संजना बीचको माया प्रेम गाइ गुइ एक कान दुइ कान हुदै स्कुलमा फैलिंदै थियो l उता संजनाका बुवा आमाले यो कुरा थाहा पाए, अब संजना पारिवारीक चेपमा परिन्, एक त भर्खर १५ बर्ष पुगेकी थिइन् l त्यो माथि छोरीले राई जातको बिहेवारी नचल्ने संग सम्बन्ध गासिएको थाहा पाएर रिसले आगो भए l अब संजना कहिले कहिँ मात्र स्कुल आउने गर्न थालिन्, घरमा संजनालाई त्यो रामेलाई जसरी भए पनि छोड्नु भन्ने दबाब थियो l यता रामे झन् झन् संजना प्रति मरिहत्ते गर्दै थियो, माया र प्रेम बढिरहेको थियो l यसै बीच उनीहरुले एक दिन शनिबार गाँउ भन्दा निकै टाढाको मन्दिरमा घन्टौ बसेर मन्दिर कि देवीलाई साक्षी राखेर कहिले नछुट्ने कसम खाए l उनीहरु बीचको प्रेममा निस्वार्थ, निश्चल प्रेम समर्पण थियो, त्यसमा कुनै वासना यौनको गन्ध थिएन l प्रेमलिप्त, यो जोडी समय मिल्यो कि अनकन्टार कल्पनामा हराउथे, उनीहरुलाई कसैले छुटाउन खोजे यो संसारसंगै छोड्ने बाचा पनि गरेका थिए l

यस पटक संजना पास हुन सकिनन्, खाली रामे मात्र पास भएर १० कक्षामा पुग्यो l संजना निकै दु:खी भइन्, रामेले ढाडस दियो अर्को साल पास भई हाल्छ नी भनेर l उनीहरुको कक्षामा भेट नभए पनि टिफिनमा भेट हुन्थ्यो, मिठा मिठा माया, प्रेमका कुरा गरी ४५ मिनेटको त्यो समय संगै बिताउथे l रामेले टेष्ट पास गरेर एस.एल.सी. पनि दियो, संजनाले ९ कक्षा पास गरिन्, उनीहरुको प्रेम झन् झागीन्दै परिपक्क हुदै थियो l अनि रामेले एस.एल.सी. सेकेन्ड डिभिजनमा पास गरे अनि गाँउ भन्दा धेरै टाढा सहरमा क्याम्पस पढ्न जाने भए l रामेलाई नरमाइलो लागेको थियो, संजनालाई छोड्ने मन नै थिएन, यता संजना पनि उस्तै बिछोड हुने डरले चिन्तित थिइन् l आखिर एक दिन रामे क्याम्पस पढ्न जानु नै थियो, आफ्नो प्राण प्यारी संजनालाई छोडेर जाने भए, सहरबाट चिठी पठाउने बाचा गर्दै, दिन भरी एक अर्काको अंगालोमा बाधिएर रोएका थिए l

रामे पढ्न सहर गए पछि संजनाको यादले धेरै गाह्रो भयो, उसले हप्ते पिच्छे एउटा चिठी लेख्न थाल्यो, उसका माया,प्रेमले भरिपूर्ण चिठी पढ्न पाउदा संजना पनि गद्गद् हुन्थिन l संजना पनि चिठीको जबाफ पठाउदै थिइन्, पछि संजनाका बुवा आमाले हुलाकी अन्तरे काजीलाई मेरी छोरी संजनाको कुनै पनि चिठी छोरीलाई नदिइ, हामीलाई बुझाउनु भनेछन् l रामेले पठाएका चिठी संजनाका बाबा आमाले हुलाकी अन्तरे काजी मार्फत पढे पछि छाँगाबाट खसे जस्तो भएछन् l अब छोरीले नाक काट्ने भई भनेर एक १ महिना भित्र अपर्झट संजनाको जबर्जस्ति बिबाह निकै टाढाको एक बाहुनसंग गराई दिए l यो बिबाह यति गोप्य तय भयो कि संजनालाई बिहेको ३ दिन अगाडी मात्र थाहा भयो र त्यो ३ दिनमा तिनी आफ्नै घरमा नजरबन्द थिइन् l तिनले रोएर, आफ्नो मनको कुरा जति गरे पनि, रामे बाहेक अरु संग बिहे नगर्ने, रामेसंग मन्दिरमा खाएको कसम सुनाउदा पनि तिनका बाबा, आमा टसमस भएनन् l

संजनाको जबर्जस्ति बिहे भएको कुरा सुनेर रामे तुरन्त सहरबाट घर फर्के, उनी निराश भए, उसका बाबा,आमाले पनि उल्टै गालि गरे, बाहुन कि छोरीलाई किन ताकेको? के आफ्नै जात मिल्ने केटी पाइनस्, यो पाजी! हेर! यसको कुबुद्धि! यस्तै यस्तै गालि मात्र पाए रामेले, कोहि ढाडस दिने साथी भाइ भएनन् l अब रामेको लागि आकाश भासिएको भान भयो, ऊ संजनाको सम्झनामा रक्सी पिउन थाल्यो, अर्धनिन्द्रामा पनि संजु,संजु भनेर बर्बराउन थालेको थियो l

ऊ, संजनाको बिहे भएको गाउँ सम्म गयो, तापनि पनि संजुलाई भेट्ने अनुकुलता मिलेन l नचिनेको कोहो? तन्नेरी पागल गाउँमा आएको छ भनेर उल्टै त्यहाका मानिसहरुले छि! छि! दुर! दुर गरे रामेलाई l उता संजना पनि यति तड्पीएकी थिइन् तर तिनको श्रीमान एक छिन पनि संजनालाई एक्लै रहन दिदैन्थे l संजनाले चाहेर पनि रामेको बारेमा सोच्न पनि फुर्सद मिल्दैनथ्यो, आखिर संजनाले एक दिन तिनको श्रीमानलाई यी सबै कुरा भनि दिइन् l तिनी रामेलाई आफ्नो हृदय सुम्पी सकेको र रामे बाहेक अरु कसैलाई पनि माया गर्न नसक्ने कुरा सुनाए तर उल्टै तिनको श्रीमान सहानुभूति देखाउनु सट्टा कडा रुपमा प्रकट भए l पुराना कुरा सबै बिर्सी देउ अब नया संसार तिमी र मैले कोर्नु पर्छ, यो तिनको श्रीमानको भनाइ थियो l एक त संजना राम्री भर्खर कि केटी थिइन्, अर्को तिर तिनको श्रीमान ८/१० बर्ष जेठा थिए, तिनका श्रीमान कुनै हालतमा संजनालाई छोड्ने मनशायमा थिएनन् l

रामेको यो चर्तीकला गाँउमा स्कुल तिर जताततै फैलियो, कोही बिचरा भन्थे, कोही ठिक पर्यो बाहुनको छोरी ताक्नेलाई यस्तै हुन्छ भन्थे l उता संजनाको हाल पनि उस्तै थियो, तन मन सुम्पेको आफ्नो प्राण प्यारो रामेको त्यो हालत सुन्दै थिइन् गाँउलेको मुखबाट l

तिज पर्वको मौका पारेर संजना माइती आईन्, आएको भोलिपल्ट सामाजिक बन्धन, परिवारको भावना अनि पुरातनवादी सोचलाई प्रतिरोध गर्दै रामे र संजना गाउँबाट काठमाडौँ तिर टाप कसे l पहिला मन्दिरमा खाएको बाचा कसम, संगै बाच्ने, संगै मर्ने काम पुरा गरे l

बुद्ध चेम्जोंग

राजारानी १ धनकुटा

हाल: न्युयोर्क अमेरिका

अप्रिल २०१०

संस्मरण

2010-04-29T01:21:00.000-07:00

खम्बु वदेबा अनि हाम्रो कथुरे गोरु ...!!

मलाई याद भए अनुसार यस्तै ४३,४४ साल तिर हुनुपर्छ, हाम्रो कथुरे गोरु (खरानी रंगको फुस्रो भएकोले कथुरे नाम दिएको रे आमाले) खम्बु वदेबा अहिले अप्रभंस भै खम्देबा भनिने ठाउँबाट हिउदको अन्तिम फागुन तिर राजारानी नागी घर आउने क्रममा पछ्युंग खोला नजिकै बीच बाटोमा अर्काको गोरुसंग जुद्धा सागुरो ठाउमा खुट्टाको ब्यालेन्स नमिलेर कथुरे गोरु भिरबाट खसेर मर्यो l मंग्सिर भित्र बाझो जोति सकेपछि पुष, माघ महिना जाडो छल्न हामी खम्देवामा बाख्रा, गाइ गोरु सबै लगेर उतै गोठ बस्ने गर्थ्यौ, त्यो खम्देवा अनि बेसी जस्तो न्यानो थियो l

त्यो बेला हामी सपरिवारमा गहिरो मानसिक आघात पर्यो, फागुनको समय अब मकै छर्ने बेलामा कथुरे गोरु मरे पछि हल गोरु भएन, भएको अर्को मुली बुढो गोरु कालुवा मात्र रहन पुग्यो, कालुवा हल्का कालो अनि प्याजी रंगको थियो/ कथुरे गोरु एक अभिन्न परिवार जस्तै हाम्रो शान थियो त्यो बेला, पुरा राजारानी गाउ भरीमा, उ एउटा साढे राजा थियो, चैत्र बैसाखमा बाझो खेतमा चराउने बेलामा, हामी गाउको मान्छेहरु कसको गोरु बलियो भनेर एक अर्काको गोरु जुधाउथ्यौ l उसको अगाडी अरु गोरुहरुको जोर चलेन, जनावरमा पनि हामी मानिस जस्तै आइमाई आफ्नो काबुमा राख्ने आट बल हुने रहेछ, हाम्रो कथुरे गोरुलाई पनि अरु गाउका गाइहरुलाइ खेतमा घास चर्ने बेलामा चाट्ने, संगै चर्ने गर्थ्यो l तर कथुरे जति सुकै बलियो भए पनि अनुशासित थियो, त्यो बेला मेरो उमेर भन्दा जेठो गोरु कालुवा नै मुली थियो, हाम्रो गाइ गोरुको बथानमा l कालुवा ३२ साल तिर किनेर ल्याएको कुरा आमा गर्नु हुन्थ्यो, कालान्तरमा ५४ साल तिर मर्यो क्यारे तर हलो जोत्ने काम चाही ५० साल पछाडी त्यति सकेन, तर कालुवाले धेरै अरु गोरुलाई जुवा बोकेर हलो जोत्नलाई सदायो अर्थात् अरु बहर गोरुलाई दायो सिकायो उसको जीवन कालमा l बारी जोत्ने बेला होस् या अरु बेला पनि कालुवाले तह लगाउथ्यो कथुरे गोरुलाइ, कालुवाले यसो सिंगले हान्न खोजे पछि कथुरे गोरु चुपचाप पछाडी हटथ्यो या अर्को ठाउँ तिर लाग्थ्यो l कालुवा बुढो भएर मरे पछि उसलाई बाधेर राखेको ठाउमा नै खाल्डो खनेर संम्मानका साथ अन्त्यस्ती गरायौ भनेर बुवा आमा भन्नुहुन्थ्यो, म त्यो बेला काठमाडौँ नै जागिर गर्दै,पढ्दै थिए /

त्यो बेला कृषि मेला लाग्थ्यो सालमा एक चोटी, गाउको भए भरको गाइ गोरु बाख्रा, भैसी, भाले कुनै पनि ठुलो राम्रो चिजको प्रदर्शन गर्नु पर्थ्यो l गाउको सब भन्दा बलियो राम्रो साढे गोरुलाइ पुरस्कृत गर्ने चलन थियो, एक पटक कथुरे गोरुले पनि पुरुस्कार पायो रे भनेर आमा बुवाले भन्नु भएको मेरो मानस पटलमा छदै छ l हुन त कथुरे गोरुले मात्र होइन कथुरे जन्माउने गाइ कालीले पनि एक पटक धेरै दुध दिने भनेर कृषि मेलामा पुरुस्कार जितेको कुरा आमा बुवा भन्नु हुन्थ्यो l

प्रसंग कथुरे गोरु,कालुवा गोरु भए पनि यहाँ म लिम्बुहरुको पुरानो नामकरण ठाउँहरु कसरी अप्रभंस भै यो अवस्था सम्म आए भन्ने कुरालाइ पनि उठाउने जमर्को गरेको छु l राजारानी नागी देखि खम्देबा पुग्नलाई झन्डै १ घण्टा लाग्छ यी बीचमा बाटोमा पर्ने टोलहरुको नाम अझ पनि लिम्बु भाषामा नै प्रचलनमा छ l त्यो बाटो सिंगगेम्बा, सिर्गोग्मा अनि खदम टोलको माथि हुदै पछ्युंग खोला हुदै खम्देबा पुगिन्छ l

नागी = नांग को अर्थ लिम्बु भाषामा तुसारो, नागी त्यो बेलामा पुरा फाट थियो घर थिएन, त्यसैले तुसारो परेको सेताम्मे देखिन्थ्यो l त्यसैले तुसारो अलि बढी पर्ने ठाउँ भएकोले कालान्तरमा नागी भनियो भनेर आदरणीय डम्बर चेम्जोंगले उहाको आदिबासी लेखमा उल्लेख गरि सक्नु भएको छ l अर्को तिर उहिले नै नागा जातिहरु यहा बसेकोले पनि नागी भनियो, भनेर कसैकसैले भन्छन तर त्यस्तो कुनै अवशेष देखिदैन l

सिंग गेम्बा = लिम्बु भाषामा, सिंग- रुख, केम्बा - लामो, सिंग केम्बा अप्रभंस भै सिंग गेम्बा हुन गयो, यो कुरा आदरणीय डम्बर चेम्जोंगले उहाको आदिबासी लेखमा जनाई सक्नु भएको छ l

सिर्गोग्मा = यो डांडाको नाममा कुरा बाझिएको छ, सिर सिर मदेशको तातो हावा पहिले यो डांडामा आउने भएकोले सिरकोकमा भनिएको हुन सक्छ l कोकमा को अर्थ डांडा हो, अर्को हुन सक्छ मदेश मोरंग केराबारी देखि खदम खोलाको शिर भएकोले, शिर कोकमा चाही अप्रभंस भै सिर्गोग्मा हुन गयो होला भन्ने अनुमान छ l

खदम = लिम्बु भाषामा अध्यारो, खदम टोल कुनै बेला यो पुरा जंगलले ढाकिएको अध्यारो ठाउ भएकोले खदम भनिएको प्रष्ट छ l

पछ्युंग खोला = पछे - लिम्बु भाषामा निभारो, बुंग को अर्थ बोट अर्थात् पछे बुंग, निभारा बोट - कुनै बेला यहाँ पुरा निभाराको बोटहरु भएकोले पछे बुंग भनिएको रहेछ तर अहिले मानिसहरुले घास काटेर गाइ बस्तुलाई खुवाउन थाले पछि कमै मात्र पाइन्छ आज भोलि l त्यहा साम्लो लुंगधुंग डांडाको उतर पट्टि जमिनबाट उम्म्रेर आएको पानी बग्दै आएर सानो खोलामा परिणत भएको छ र यो खदम खोलामा मिसिन्छ l

ज्ञात रहोस बोधे र बुधुक गा.बि.स. अनि राजारानी नागीमा पिउने पानी यहि पछे बुंग खोलाबाट ल्याईएको हो l

खम्देबा = खम्बु, राइको एक पाचा, वदेबा को अर्थ बगाउनु - यो ठाउमा ३/४ सय बर्ष पहिले खम्बु राइहरु बस्थे रे, सावनको अविरल बर्षाले साम्लो लुंग धुंगको पश्चिम त्यो पश्चिम तिरको भाग पहिरो गइ सबैलाइ बगाएर मरेछन, यहि खम्बु वदेबा अप्रबंस भै खम्देबा भएको भनेर बुढा पाकाहरु भन्छन l

म सानो छदा खम्देबा ओहर दोहर गरेको, बिहान नै ४,५ बजे उठेर हिडेको दाजुहरुलाई चामल खम्देबा पुर्याएको, गोठमा रात भरी आगो बालेर बसेको, दिनभरी खर काटेको, कहिले कहिँ पछे बुंग खोलामा पाहा मारेर ल्याएर खाएको र हिउदको माघे संकरान्ति तिर बन तरुल खनेर २,३ डोको बनाएको सम्झन्छु l हामी संगैको अर्को गोठमा काका पर्नेको मान्छे हान्ने गोरुको डर अनि जोगिन्दै हिडेको, भागेको सम्झना अनि गोगुन फुलेर पाकेको गेडा टिपी खाने बेलामा मेरो कान्छी दिदि लडेर निधार अलि माथि लागेको चोट अझ पनि झलझली याद आउछ l अनि सिंगगेम्बामा टोक्ने कुकुरहरुको डरले लाठी सधै हातमा लिएर हिडेको, त्यो बेला खम्देबा देखि घास, दाउरा अनि खर बोकेर नागी घर सम्म ल्याएको, अहिलेको यो आधुनिक बिकाश संगै म त्यो प्यारो जन्म भूमिलाई छोडेर टाढा भएकोले आज तुलना गर्दा सपना जस्तै लाग्छ l

मेरो बाल्यकाल अनि दश क्लास सम्मको पढाई पुरा गरिन्जेल सम्म यहि ठाउँमा खेल्दै रमाउदै अनि खेति किसानी गरि बसेकोले, यो गाउ ठाउ मेरो अबिस्मरिय छ अनि म आफै त्यो पुरातात्विक किराती लिम्बु लाजेमा जन्मन पाएकोमा गौरम्बित अनुभब गर्छु l

:बुद्ध चेम्जोंग
राजारानी- १ नागी, धनकुटा,
हाल : न्युयोर्क अमेरिका

मनोबाद कथा

2010-04-28T23:39:00.000-07:00

अझै स्वच्छ नेपाली मन किन छैन यहाँ ??‏

आफ्नैले आफ्नालाई किन कालो नज़रले हेर्छन अझ नेपालीका को मन नेपालीको जस्तो किन भएन कहिले सास्कृतिक कार्येक्रम मा रक्सीको कमाल सुनिन्छ कहिले मलियाको पार्कमा नेपाली नेपाली को झगडा देखिन्छ आखिर घर घरका भाइ भाई किन दुस्मन बन्ने ? हरेक नेपालीको पनी आफ्नो मन सोचाइ हुन्छ तर सहि र सत्य सोच कमै मान्छेमा होला जब एक्ली केटी देख्ने बित्तिकै नेपालीनै त्यसको फाइदाको पछी खुद लाग्ने किन ?

जे देखियो त्यहिँ लेखियो कुरा २३ अप्रिल सुक्रबारको हो कुवैतमा सुक्रबार सबै जमघट हुने नेपाली पार्क भनिने मिलनको चौपारी भनिने आफन्तको घर भनिने त्यस विश्रामालय नजिकको कुरा गरौ l म नेपाली पत्रकार महासंघको पुनर्गठनको सभा सकेर मालीया एसिया एसिया होटलमा पस्दै थिए मेरो साथ २ बैनी र १ भाई गफैम़ा व्यस्त छौ सुकवातिया भनिने मार्केटम़ा पुगेपछि अचानक एक दृश्यले हामीलाई चकित बनाउछ एक त्येस्तै ३० ३२ वर्षको नेपाली दाइ अनी अन्जादी २२ वर्षकी नेपाली बैनी बीच घम्साखान झगडा परेको यी आँखाले देखना साथ म पनी आतुर भएर त्यसतिर बढें l मीना नाम गरेकी (नाम फेरिएको) बैनी असिना पशिना भएर एक्लै आँखाबाट आँशु खसाल्दै ति दाइलाई आफ्नै चप्पल प्रहार गर्दै नेपालीमै नाना गाली दिदै गएको देखेर मेरो मन उनलाई वास्तविकता नसोधी बस्न सकेन र केही सान्त माहौल भएपछी त्यसको असलियत बुझ्न थालें l आफ्नै भाई संग ति मिना बैनी सोपिंगको लागी हिडेको बेला एक जना अलि हेर्दा ट्यापे टाइपको राजधानीको गल्लीम़ा दादागिरी गर्ने सम्झेर होला ति दाइले चिनजान गर्न खोजेछ्न l नचिनेको संग किन बोल्ने भने र ति बिचारा बैनी वास्ता नगरी आफ्नो बाटो लागेको देखेर ति दाइले आफ्नै हातले ति बैनीलाई समातेर तिमीलाई मैले धेरै मन पराउछु सालौ देखि मैले तिमीलाई चिनेको छु किन आज भाई छ भनेर नचिनेको जस्तो गरेकी म संग साथी किन तोड्न खोजेकी ? आदि आदि भनेर १ घण्टा देखि पछी परेको र आखिर मेरो भाइलाई सानो देखेर हेप्या जस्तो गरेर मलाई मान्छे मान्छे को बिचमा कहिले यताबाट कहिले उता बाट धकेल्दै थियो नेपाली हो भनेर मैले कुरा सुनेको नासुनेई गरें तर अहिले मेरो हात समाएर तिमीलाई मैले धेरै दिन देखि चिनेको छु तिमी कस्तो केटि हो भन्ने मलाई राम्ररी थाहा छ भनेर मेरै भाइको अगाडी भन्दा भाइले मलाई के सोचेहोला भाइ आएको १ मैना मात्र भएको छ भनेर धरधरी रुन थालिन सम्झाई बुझाई गरी ति बैनी संग बिदाइ त पाएँ मैले तर छुटेपछि त्यो रात भरि मेरो मनमा कुरा खेली रह्यो आखिर नेपालीको मन त सरल निर्मल स्वभाव को हुन पर्ने किन परदेशमा पनी आफ्नैले लिला गर्छन आखिर त्यस्तो मानब मन किन हुन्छ जसले प्रवासमा आएको चेली को मर्म बुझ्दैन घरायेसी समस्याले परदेश पलाएन भएकी एक चेलीको चलित्र के सबैको एकै हुन्छ? त्यहाँ दुनिया को सामुन्ने नेपाली नेपाली को त्यो हालत हुदा अरु देशकाले के सोचेहोलान? आफ्नो सम्मान इज्ज़त अनुशासन मा रहेर नेपलली को पहिचान गर्न सके कती राम्रो होला ?? सबै दाजु भाइले बुझ्नु आवस्य पर्छ हामी आफैले आफ्ना चेलीबेटी गलत अर्थमा हेर्छु भने के अरुबाट चेलीबेटी सुरछित रहन सक्लान? प्रश्न माथि प्रश्न उठ्छ ??? किन अझै स्वच्छ नेपाली मन किन छैन यहाँ ??

मनोज काफ्ले "मनसुन"
ऐलादी-४, स्याङ्गजा
हाल :कुवेत

कथा

2010-04-28T23:19:00.000-07:00

अतितभित्र डुब्दा,,,

सुबोध आज धेरै भावुक देखिन्छ। उसका अनुहारमा असार साउनमा लाग्ने कुहिरो झैं अँध्यारो निशापट्ट देखिन्छ।लाग्छ केही दिलभित्र तनावहरुले उसलाई एकोहोरो आक्रमण गरेको देखिन्छ। भारी शरिर परदेशको एउटा कोठा अनी एक्लो ज्यान धेरै मुस्किल सँग लड्नुपर्ने। उसको नजर टेबलमा स्थिर डिजिटल फ्रेममा पुग्छ। गएको उसको बर्थडेमा कम्पनीको तर्फबाट गिफ्टको रुपमा पाएको उसले, त्यो फ्रेम भरी उसले आफ्ना तस्बिरहरु सबै स्क्यान गरी हालेको थियो। राख्न पनि ५ गिगाबाईट मेमोरी भरि लादेर राखेको रहेछ। अल्छि मान्दै स्विच अन गर्छ। डिजिटल फ्रेम बिस्तारै आफ्नो कार्य गर्न शुरु हुन्छ। फोटोहरु एकपछि अर्को हुँदै पल्टिदै जान्छन, सुबोध एक टकले हेरीरहन्छ। ति फोटोको साथसाथै उसका बिगतहरु पल्टिदै जान्छन सरररर,,,,,,, बाल्यकाल देखीको तस्बिरका संग्रहरु उफ्फ्फ्फ्फ कति हाँसो उठ्दो अनी रमाईलो बालापना,,,,,, यसरी पल्टिदै पल्टिदै जादा सुलोचना उसको स्कुले जीबन र मायाबी साथी उनले स्कुलमा आयोजना गरिएको कबिता प्रतियोगितामा प्रथम भएर पुरष्कृत हुँदै गर्दा खिचिएको तस्बिर पनि आईपुग्छ,,,, सुलोचना हँसिली अनी अबीरद्वारा रंगीन बनेकी त्यो मौका सुबोधले पनि अबीर दलेर उनको बिजयको खुशी मनाएको थियो। ८ कक्षाको त्यो प्रतिस्पर्धी सुलोचनाको कबिता याद आयो केही लहरहरु:

म मृत सागरमा डुबेर गए
तस्बिर मेरो बाँचीरहन्छ
तिमी किन रुन्छौ म नहुँदा
तिम्रै सामु मेरो तस्बिर हाँसीरहन्छ।
सँगाल अँगाल ओसिलो त्यो छाती भरी,
म तस्बिर भएँ त के भयो
तिमीलाई म त्यहाँ कुरेर बस्नेछु
जहाँ संसार त्यागेर मलाई भेट्न आउनेछौ
धर्तीसँग हार भएर आँशु पुछ्दै पुछ्दै
लामो लडाईंको थकान मेट्न आउनेछौ
तब म अँगाल्ने छु, सम्हाल्ने छु
मेरो बाहु बन्धनमा समेटेर
तिम्रा दुख पिंडा पखाल्नेछु
त्यसैले मेरो तस्बिर हेरेर
कहिल्यै तिमी नरुनु,
पिएर सबै आँशुका थोपाहरु
हेरेर मेरा पाईलाका डोबहरु
म अघी भएँ त के भो?
तिमीलाई कुरेर बस्नेछु अनन्त सम्म।
मेरो आत्माको दियोको एक झुल्का सम्म
अनन्त अनन्त तिम्रै पर्खाईमा।

सुबोध फेरी सुलोचनाको यादमा पौडिन्छ। सुलोचना आफ्नो जीबनको मुल्य चुकाउन नसकेर जीबनलाई बन्धकी राखी सदा सदाको लागी ब्लड क्यान्सरको उपहार लिएर धर्ती र सुबोध सँग अन्तिम पटक हांस्दै हाँस्दै बिदा लिएकी थिईन। हुरहुरे बैंशमा जीबनको अध्याय समापन हुनु कसैलाई पाच्य हुन्न, क्षेत्र प्रताप अधिकारी ज्युको एउटा गीत सम्झना आउँछ "संसार मा जन्म दिएर ईस्वर बैँशमा नमार,,,,,," साँच्चीकै यो गीत भित्र पनि शायद त्यही लुकेको होला कहीं सुलोचनाको जिबन जस्तै,,,,,। सुबोध फेरी तस्बिर नियाल्न पुग्छ सुलोचना र ऊ मिलेर खिचेका ति अबिष्मरणिय क्षणहरुको संगालो त्यो गुराँसे डाँडा, अनी त्यहाँ फुलेका ढकमक्क लालीगुराँस, चैतको महिना अनी उराठलाग्दो मौसममा पनि कोईलीको कुहु कुहु अनी न्याउलीको बिरही भाखा, काफल पाक्यो-काफल पाक्यो भन्दै जिस्काउने चराचुरुङ्गी साल सिसौं सेताम्मे फुलेर बशन्तको पर्खाई बिच एक जोडी प्राणी आफ्नो प्रेमालाप गर्दै बसेका तस्बिर, त्यती बेला सुलोचनाले भनेकी थिईन : सुबोध जीबन कहाँ हामीले देखे जस्तो होला है, म तपाईलाई हृदयदेखी चाहन्छु तर कहिले होला त्यो दिन तपाई र म सदा सदाको लागी बैबाहिक बन्धन मा बाँधिने??? यस्ता प्रश्नहरुको जवाफ सुबोध सहज रुपमा दिन्थ्यो अब हाम्रो पढाइ सकाउनु पर्छ अनी त हामी सदा सदाको लागी नि पग्ली भन्दै सम्झाउथ्यो। त्यो सम्झेर सुबोध आजपनि फेरी बिगतमै चुर्लुम्म डुबुल्की मारीरहेको थियो, यतीकै मा साथीको रूम बाट कानै फुट्ने गरी उफर घन्किन्छ उफरमा घन्की रहेको हुन्छ,,,,,,, "कतै शित पर्यो् की,,,, फूल माथी आज,, कतै मन दुख्यो की???? दिल माथी आज,,,,,,," उ मनमनै सोंच्छ शायद यी गीतकारले भोगेरै लेखेका हुन्छन की कसो??? यसरी यथार्थमा फर्किन्छ, छातीभरी जलन पाउँछ|
उ गुनगुन गर्छ,,,,,

किन खस्छन ब्यर्थै यी आँशुहरु??
ए! बिगत तिमी किन थाप्छौ,,
कुईनेउटामा छेकी छेकी पासोहरु??
म जिउँदो अवशान अनी
रिक्त रिक्त जिजिबिषाभित्र
कोपिलामै ओईलएको त्यो त्यो फूलको
मधुपान गर्ने मधुमास हुँ,
न झङ्कृत छन पञ्चेबाजाहरु।।
न म सँग टाँसिएका छन,
जीबनका परिभाषाहरु??
म केवल एउटा मृत्युको नगरबाट
उम्किएर अर्को म्रुत्युकै नगरमा बास लिएको
त्यो एकमुट्ठी स्वास हुँ,,
त्यसैले पल पल मलाई नतड्पाउ
मेरो बिगत हिंजो म जो थिएँ
त्यसैको सम्झनाहरु पिई रमाईरहेको छु।

सुबोध यसरी अतितभित्र रुमल्लिएर त्यहीँ बिगतका तलाउभरि पौडीन्छ अचानक भित्त्ते घढीको टङटङ द्वारा झस्किन्छ, साँझ पर्न थालेछ साथीका हुलहरु कम्पनीको गाडीद्वारा आएको देख्छ अनी सम्हालिन्छ|

बि. जे. बान्तवा राई
अप्रील २८, २०१०

संग्रह बिष्लेसन:

2010-04-23T00:03:00.000-07:00

सम्झनाका तरेलीहरूलाई हेर्दा -छविरमण सिलवाल

सम्झनाका तरेलीहरूलाई हेर्दा

गीत मनको सुसेलीबाट बहनुपर्छ, अन्तरहृदयबाट बज्नु पर्छ। तव मात्र गीत बन्न सक्छ। गीतकार भएर उभिनु भनेको सजिलो कुरा होइन। गीतमा मिलन, विछोडका तानावानाहरू रहनु कुनै नौलो पनि होइन। कतिपय गीतहरू संगीत विना पनि निकै सुमधुर हुने गर्दछन्। जीवन भोगाईका अनेकन रुपहरूलाई साहित्यका माध्यमबाट पोख्न सकिए पनि गीत संगीतबाट उत्पन्न हुने तरङ्ग निकै मर्मस्पर्शि हुने गरेको छ। लोकलयमा गाइने कतिपय भाकाहरूले हाम्रो मनलाई आनन्दित गराउँछ। जीवनप्रतिको कर्तव्यबोध पनि गराउँछ। भनिन्छ, साहित्य, संगीत र कला नभएको व्यक्ति केहि कामको पनि हुँदैन त्यस कारण यी चिजहरू हाम्रा जीवन भोेगाईका अपरिहार्य बस्तुहरू हुन जस्तो लाग्छ। यहाँ गीत संगीतकै कुरा गर्दा अहिले म संग एउटा गीतहरूको संग्रह ‘सम्झनाका तरेलीहरू’ पुस्तक रहेको छ। विदेशी भूमिका रहेर पनि साहित्यमा रमाउँने थुप्रै व्यक्तिहरू छन्। डायस्पोरीक साहित्यले निकै फड्को मारेको छ। कर्म गर्नको लागि जता जता भौतारिए तापनि जन्मभूमि प्रतिको मायाले तानी नै रहेको छ। यसकारण पनि नेपाली साहित्यमा पनि धेरै सर्जकहरूले अर्काको भूमिमा रहेर पनि नेपाली भाषा साहित्यलाई निकै माया गरेको प्रमाण धेरै छन्। पुस्तक प्रकाशित गर्दै नेपाली पाठक माँझमा पस्किएका छन्। अनलाईन साहित्यमार्फत मातृभाषालाई सम्मान गरेका छन्। यस्तै बेल्जियममा बसोवास गर्दै भाषा साहित्यमा योगदान गर्न रुचाउँने अर्का साहित्यकार हुन बिमल गिरी। हुनतः समकालिन साहित्य डटकम नामक बेब पत्रिका संचालन गरेर विश्वभर चर्चाको शिखरमा पुग्न सफल रहेेका कृष्ण बजगाईँ पनि बेल्जियममा नै बसोवास गर्दछन्। बेल्जियमको नाम सुन्ने विक्तिकै उनको नाम याद आईहाल्छ। त्यस्तै सन्जु बजगाई पनि नेपाली साहित्यमा सशक्त नारी हस्त्ताक्षर पनि त्यहि नै वसोवास गर्नूहुन्छ। यसरी विदेशी भूमिमा नेपाली भाषा साहित्यको विकास तिव्र रुपमा अगाडी वढिरहेको अवस्थामा बिमल गिरीको ‘सम्झनाका तरेलीहरू’ गीतसंग्रहले पक्कै पनि एउटा ईँटा थप्ने प्रयास गरेको छ। पचास ओटा गीतहरू रहेको यससंग्रहमा वढि जसो वियोग भावलाई समेट्न सफल छन्। उनका गीतहरूमा पे्रम प्रेमिकाको बिम्बलाई सजिव रुप दिएका छन्। निकै प्रभावकारी रुपमा विरहको वेदनालाई पनि सुक्ष्मरुपमा प्रस्तुत गर्न सकेका छन्। आफ्नो देश छोडेपछि मनमा उत्पन्न हुने आत्मियताको गन्ध पनि भटिएका छन् उनका गीतहरूमा। यथार्थताको धरातललाई अवलम्ब गर्दै भावनात्मक संसारमा आफूलाई पुर्याटउने प्रयास रहेको छ उनको। जीवनका आरोह अवरोहमा लगभग एक दशकका परदेश बसाईका लगायत विभिन्न समयमा लेखिएका उनका यी गीतहरूले साँच्चै यथार्थताको वोध गराउँछ। उनको ठहर छ साहित्य अन्तर आत्माबाट उब्जिएका भावात्मक छालहरू हुन। साहित्यलाई परिभाषित गर्ने आ–आफ्नो सोचाई भएपनि उनको ठहर साँचो रहेको छ। कृतिका रुपमा बिमलको यो पहिलो कृति भएपनि ‘सम्झनाका तरेलीहरू’ कृतिले उनलाई गीतकारका रुपमा परिचित गराउँन सफल रहेको देखिन्छ। अर्को कुरा साहित्यमा जति निरन्तरता दिनसक्यो उति नै परिस्कृत हुँदै जाने हो। अध्ययन, निरन्तरता र लगनशिलताले नै समयसंगै बग्न सिकाउँछ। बिमलका गीतहरूलाई संगीत दिन सकेमा अझ राम्रो हुने थियो। गीत संगीत भनेको हरेक मानवहरूको ढुकढुकी हो, निरन्तर बगिरहने सागर जस्तै। बिमल गिरी सम्भावनाका गीतकारका कोटीमा पर्दछन्। उनको यहि क्रमले साहित्यमा निरन्तरता रहेमा उनको भविश्य अत्यन्त सफल रहेको छ। उनका गीतमा प्रस्तुत भएका भाव, बिम्ब, सरल शब्द र शैलीले यहि देखाउँछ। ‘प्रत्येक समुदायमा नेपाली पहिचानलाई जीवन्त र दिगो राख्न जुटौं’ भन्ने अभियान अन्तर्गत अन्त्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाजले प्रकाशनमा ल्याएको छ। हुनतः बिमल आफै पनि अनेसास बेल्जियम च्याप्टरका उपाध्यक्ष पनि हुन। यसरी ‘सम्झनाका तरेलीहरू’ कृति नेपाली भाषा साहित्यमा थपिएको छ एकपटक पढ्ने हो कि? यसको मूल्य रु.८९ रहेको छ।

जीवन जिउँछौं निर्धाहरू पखेरी र पाखामा

दोहोरी र मारुनी गीत गाउँदै आफ्नै भाकामा

नबोलौ है बिझने कुरा नदुखाउँ है मनहरू

रीसराग त्यागी, खुशी बनौँ केही होइनन् धनहरू

शान्ति, दया, सर्मपण फुलाउँ आफ्नै पाखामा

दोहोरी र मारुनी गीत गाउँदै आफ्नै भाकामा

मेहनत गरि उर्वर बनाउँ आफ्नै खेतबारी

मन सँधै सफा राखौँ इर्ष्याहरू पर सारी

जात लिङ्ग भाषा धर्म फूलाउँ आफ्नै पाखामा

दोहोरी र मारुनी गीत गाउँदै आफ्नै भाकामा

प्रेशक: उषा गिरी

चारपाने, झापा
हाल ब्रुसेल्स, बेल्जियम

समिक्षा

2010-04-08T21:23:00.000-07:00

गीती संग्रह बाटो खोज्दा खोज्दै जीबन र माटोको खोजी हो ।

यु¢ भुमी अफ्गानिस्तानको हेलमण्ड प्रोभिन्सको ग्यारेक्स भन्ने ठाउँबाट गीतकार नरेश नाती १५ दिनको विदा मनाउन वेलायत आउनु भएको वेलामा मलाई उहाँले लेख्नु भएका ७०८० वाट गीतहरु हेर्न दिनु भएको थियो । उहाँको गीतहरु हेर्नु भन्दा पहिले मलाई लाग्थ्यो कि एउटा स्रष्टालाई लेख्नको लागी स्वच्छ वातबरण र अनुकुल समय चाहिन्छ अनि मात्र जन्मीन सक्छ एउटा नयाँ सृजना । तर गीतकार नरेश नातिले मलाई लागेको कुरा र मैले भोगको कुरालाई गल्ति जस्तो बनाई दिएको छ । अब मैले एक पटक राम्ररी सोच्नु पर्ने भएको रहेछ किन भने नातिले यु¢ भुमी अफ्गानिस्तानमा गोलीका संगीतहरुसंग साबधान हुदै जीवनलाई जोखिममा राखेर लेखेका गीतहरु यस कृति भित्र धेरै छन् । लाहुरे अथवा सिपाहीहरुले बन्दुक र कलमको संयोजन गरेर यु¢ भुमीमा लेखेका साहित्यहरु नै यु¢ साहित्यको एउटा पाटा हो । यु¢ साहित्यका धेरै पाटाहरुमा एउटा पाटाको निर्माण गरेका छन नरेश नातिले । पितापुर्खाले यु¢मा बनाएको ईतिहासलाई जोगाउँदै अर्को ईतिहासको निर्माण पनि गरेका छन् । नेपालीहरुको सुन्दर जीवनको चित्रण र यु¢ गर्दा भोगेका भोगाईहरुको एकमुष्ठ नाम भएर आएको रहेछ नरेश नातिको गीती संग्रह बाटो खोज्दा खोज्दै ।

यु¢संगै संसारमा बन्दुक बोकेर कलम चलाउने साहित्यकारहरु पाकिस्तानी सिपाही कवि फैज अहमद फैज चिनका सिपाही कवि लि ईङ्ग मात्रै होईनन् । गोर्खाली सिपाही कवि तथा गायक मास्टर मित्रसेन सिपाही कवि चन्द्र नेपाली राई नाराद मुनि थुलुङ्गलाई पढ्दा मलाई धेरै गौरब लागेको थियो । जीवीतै भएका सिपाहि कवि जी।बि। लुगुन रक्ष राई दया कृष्ण राई टंक वनेम गणेश राई मुली वीर राई मिजास तेम्बे जगत नवोदित हेम कुमार राई ईश्वर चाम्लिङ्ग विश्व काजी राई लाल राना चोक गुरुङ्ग भुमी राज राई नरेश नातीहरुसंग प्रत्यक्ष भेटघाट र बाद बिवादबाट वास्तविक लेख्नेहरु त सिपाहिहरु पो रहेछन् भन्ने मलाई अहिले आएर लागी रहेको छ ।

संगीतका नोटेसनहरुमा शब्दको मात्र मिलेको हुनु पर्छ यदि शब्दको मात्र घटी वा बढी भएमा संगीतकारले गीतकारको शब्दमा अतिक्रमण गर्न बाध्य हुन्छन् । स्थाई र अन्तरामा शब्दको मात्र धेरै भएमा संगीतकारले शब्दलाई काटेर संगीतको नोटेसनमा मिलाएर गाउँनको लागी तयारी बनाउँछन् यदि शब्दको मात्र थोरै भएमा संगीतकारले हो हो हा हा जस्ता शब्दहरु थपेर गाउँनको लागी तयार बनाउँछन् । मलाई लाग्छ नातीका गीतहरुलाई संगीतकारले अतिक्रमण गरे भने अनर्थ हुनेछ । नातीका गीतहरु गीत जस्तै भएर आएका छन् ।
गीतका शब्दहरु भनेको भुमी हुन अथवा माटो हुन । माटो राम्रो भएमा अन्न बाली फलेर सजिलै पाक्न सक्छ । तर माटो राम्रो भएर मात्र फल्नु पर्ने जति फल्दैन र पाक्दैन । राम्रो फलाउन र पकाउनको लागी उचित हावापानी मौसम र गोडमेलखन्जोतको पनि उतीनै आवश्यक पर्दछ त्यसैले नातिका गीतहरुले कस्तो खालको हावा पानी र मौसमसंग भेट गर्ने हो हेर्न भने बाँकी नै छ । यस कृती भित्रका गीतहरुले मान्छेको जीवन भित्रका खाँटी जीवन लिएर आएको छ । हरेक पाटाहरुलाई छोएर आएको छ । माया पीरती देश प्रेम बिछोड ईश्वर प्रतिको ईन्कार युद्ध माटोको खोजीउदासीलो प्रकारका गीतहरु यस कृतिमा सामवेश भएका छन् । केहि गीतहरु प्रगतिशील बिचारका पनि छन् ।

नातीका गीतहरुले गीती लेखनमा एउटा उदाहरण जस्तो बनेर पनि आएको छ । उहाँका गीतहरुले केहि पुराना गीत लेख्ने स्रष्टाहरुलाई उदाहरण पनि दिएको छ । गीत गीत जस्तै हुनु पर्छ । यानेकी अरु जस्तो हैन । मलाई यो कृति हेर्दा नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान वेलायतले काठमाण्डौको गुरुकुलमा गरेको क्रार्यक्रमको सम्´ाना आईरहृको छ । त्यस क्रार्यक्रममा बरिष्ठ गायक तथा संगीतकार अम्बर गुरुङ्गलाई सम्मान र गायक कुबेर राईलाई पुरस्कार बितरण गर्दा बरिष्ठ गायक तथा संगीतकार अम्बर गुरुङ्गज्युले भन्नु भएको थियो । एउटा कुकुरले एक पटक हार्मोनीयममा सा रे ग म सम्म बजाएको थियो रे तर मान्छेले चाहि सा रे ग म प ध नी सा बजाउन सक्नु पर्छ रे । त्यसरी नै गीत लेख्ने स्रष्टाहरुले भावाना मात्र पोखेर गीती लेखन पुरा हुदैन । भावाना मात्र पोखेर गीत लेख्ने स्रष्टाहरुलाई नातिका गीतहरुले कसरी गीत लेख्नु पर्छ भन्ने उदाहरण दिएर पनि आएको छ जस्तो लाग्छ मलाई ।
अब गीतका हरफहरुलाई हेरौ ।

भत्किएर चारै तिर हिड्ने बाटो छैन
आफ्नो भने संसारमा टेक्ने माटो छैन ।
ठेगान छैन एउटै छैन बसी हिड्ने बास मेरो
कुन बेला कहाँ पुगी जीवन बन्छ लाश मेरो ।

आफ्नो माटोमा जन्मिएर त्यहाँको परिवेश वातवरण समाज र संस्कृति संग खेली हुर्की बढेर वैशालु जोस जागर जति सबै परदेशी माटोमा मुछ्नु पर्ने हाम्रो विवस्ता छ । त्यही विवस्ताको एउटा वास्तवीक अनुहार यो गीतले देखाएको छ । वास्तवमै लाहुरेहरु अहिले आएर न यताको न उताको भएका छौ । परदेशबाट घरदेश फर्किन्दा लाहुरे आयो भन्छन् । घरदेशबाट आफ्नो नोकरीको लागी परदेश फर्कियो विदेशी आयो भन्छन् । हाम्रो लागी हाम्रो माटो कहाँ छ हाम्रो लागी हाम्रो हिड्ने बाटो कहाँ छु यसरी परदेशी अथवा लाहुरेहरुको पहिचान हराईरहेको अवस्थामा आफ्नो पहिचान खोजीरहेको छ नातीका गीती हरफहरुले ।
हाम्रो देश नेपालमा जन युद्धको घाउले पोलीरहेको बेलामा परदेशमै भए पनि देशको पिडा यसरी पोख्ोका छन् अर्को गीतका हरफहरुले ।

बाबा किन फर्किएनन् भन्छन् छोरा छोरी
आमा रुन्छिन् बिरहमा हुन्छिन् एकोहोरी ।

प्रतिक्षाको लामो घडी पर्खिएर बस्दा
साथ छुट्यो क्षणभरमै विधताले कस्दा ।
यस्तो एउटा खबरले रुवाबासी चल्यो
´ुपडीको ठुलो आशा उतै तिर ढल्यो ।

टुहुरा र टुहुरीको आमा सहारामा
विधुवाको एक्लो जीवन भयो संसारमा ।
सास छदै उठाएर उनिदियौ ´ीरमा
बाँच्नु पुे दिल जलाई छट्पटी र पीरमा ।

अ´ै पनि जन युद्धको घाउ हाम्रो देशमा निको भएको छैन । मैना सुनुवारको कथा होस या पत्रकार कृष्ण सेनको । जीतमान बस्नेतको होस या डेकेन्द्र थापाको । यस्ता कयौ नेपालीहरुको कथा जीवीतै छन् । कति छोरा छोरीहरु आमा बाबा कहिले आउँछन् भनेर बाटो हेरिरहेका छन् । कोही आमा बाबाहरु छोरा छोरीहरुको प्रतिक्षामा छन् । प्रतिक्षाको ठिट लाग्दो आशाको बसाइृ्र पनि हो यो गीत ।

भतिकएको झुपडीमा दुखियाको बास
बाचुन्जेल दुखै दुख मरे पछि लास ।

पसिनाको धारा बगाई माना मुठ्ठी पाउँछु
थकित भई घरमा राजै बेलुकी म आउँछु ।
छोराछोरी रुदै भन्छन् खै बाबा हाम्लाई गाँस
बाचुन्जेल दुखै दुख मरे पछि लास ।

सबै जान्छन् हाटबजार साडी चोली फेरी
मेरी प्यारी रमाउँछन् मेरै दुख हेरी
अर्काकैमा जीवन बित्यो जिन्गी भो दास
बाचुन्जेल दुखै दुख मरे पछि लास ।

अर्काको घर अथवा धनीको घरमा नोकर भएर बस्नु गरीब हुनुको तिक्ता अनुभुति यो गीतले पोखेको छ । अर्को कुरो नारीलाई सक्षम नारी पनि बनाएको छ किन भने दुखमै भए पनि घर परिवारको लागी हाँसेकी छे एउटा नारी ।

देशकै छोरो बन्नलाई शिरै बाजी राख्नु पुे
बिरहमा परिन आमा हजारैको आँसु ´ुे ।

मीठा मीठा सपनाहरु म्ानभरि साँच्दै गए
फर्की आउने बाचा छाडी सधै भरी टाढा भए ।
कस्को भर पर्ने होला सवैवाट आशा मुे
बिरहमा परिन आमा हजारैको आँसु ´ुे ।

जीवन यहाँ हटियाको पशुभन्दा सस्तो भयो
मानवता र संवेदना कतातिर हराई गयो
मान्छे भित्र खै के पस्यो ह्दयमा ढुंङ्गा पुे
बिरहमा परिन आमा हजारैको आँसु ´ुे ।

यस्ता विभिन्न प्रकारका गीतहरु यो कृति भित्र समावेस भएका छन् । उहाँका गीती रचनाहरुलाई पढ्दा पढेर पढी रहँु जस्तो लाग्छ । ती गीतहरुले मीठो संगीत र सुमधुर स्वर पाउँने सम्भावना धेरै छन् । बाटो खाज्दा खोज्दै गीती लेखनमा एउटा शक्तिशाली कृति भएर आएको छ । तपाईको कलमले अ´ै नयाँ नयाँ चेतना र विचारका गीती हरफहरु जन्माउन सकोस नयाँ प्रयोगहरु गर्दै संख्यात्मक भन्दा गुणात्मक गीतहरु जन्माउन सकोस भन्ने सुनौलो कामना छ ।
जीवन र माटो खोजीरहेको यो कृति पाठकहरु सामु उभाई दिनु भएकोमा एउटा शुभ थालनी हो । अन्तमा तपाईलाई बधाई साथै दःुखले मान्छेलाई परिपक्क बनाउँछ यहि वाक्य तपाईलाई सापटी ।

काङमाङ नरेश
ब्रुनाई

मनोबाद

2010-04-03T09:26:00.000-07:00

"राष्ट्रको माया", हामी नेपालमा जो जन्मेका छौ सबैलाई मातृभूमिप्रति अबश्य माया त छ नै l कुनै अर्कै देशको मान्छेले तिम्रो देश त यस्तो छ, उस्तो छ, न्युजमा सुने, टी.भी. मा देखे इत्यादी भन्दा रिस नउठ्ने सायद कमै होलान l तापनि के गर्न सकिन्छ र अब नेपाल सुध्रिन्दै छ भनेर ती बिदेशी मित्रहरुलाई झुठो आस्वासन भन्दा अरु भन्नै कुरा नै हुदैन l
हामी नेपालीहरु कति विदेशमा रोजीरोटीको लागि भौतारिएको छौ, भन्ने सरकारसंग कुनै निश्चित गणना नै छैन, करिब २०-२५ लाख नेपाली विदेशमा रोजगारमा होलान भन्ने अनुमानित आकडा मात्र थाहा छ l हामी कतिपय नेपाली साथीभाइहरु सुनौलो भबिष्यको कल्पना गर्दै बिदेशिएका र दु:ख सुख गरी केहि पैसा बचाएर नेपालमा परिवारलाइ आर्थिक सहयोग पुर्याई दैनिक आबश्यकताहरु पुरा गरिरहेका छौ l हामी विदेशमा भए पनि मन त नेपालमा नै हुन्छ, कहिले कहिँ नेपाल छुट्टी जादा नेपालमा रहनु भएका जागिरे साथीहरुको गुनासो यस्तो हुने गर्छ " तिमीहरु भगुवाहरु डराएर विदेश गएका छौ, देशको चिन्ता छ भने नेपालमा नै बसेर दु:ख जिलो गरी देश बिकाश कार्यमा लाग्नु नि" किन विदेश बसेर नेपालको चिन्ता ! नेपालमा यो भएन, त्यो भएन, नेता यस्तो उस्तो, कर्मचारी यस्तो भनेर किन भन्छौ, खोइ हामी बाचेका छैनौ त? मतलब हामी विदेशमा बसेर नेपालप्रतिको चिन्तालाइ, सहज रुपमा लिदैनन नेपालमा रहनु भएका जागिरे साथीभाइहरु l एउटा महत्वपुर्ण पक्ष सबैलाइ थाहा भए कै हो, आफ्नो देशमा रोजगार भएको भए किन पो बिदेशमा दु:ख गर्न, परिवारसंग टाढिएर बस्न मन छ र l अझ तिमीहरुले विदेशबाट पैसा पठाएकोले यहाँ महंगी बढ्यो, भन्ने खालका कुराहरु आरोप लागेको पाइन्छ l के यो आरोप कति सार्थक छ? अहिले पुरै देश विदेशमा कमाएको रेमिटान्सले चलेको परिप्रेक्षमा यो कुरा कति जायज छ? यदि हामी विदेशमा भएका सबै जना नेपाल आएर बसेको अबस्थामा राष्ट्रको हालत के होला?

अब राष्ट्रलाइ टेवा दिने सवालमा हामी विदेशमा बसेर जागिर खाने नेपालीहरुको पनि अतुलनीय योगदानलाइ नकार्न मिल्दैन l हामीले दु:ख गरी कमाएर पठाएको पैसाले परिवारले खर्च गर्न पाएका छन्, छोराछोरीहरु पढ्न पाएका छन्, आमा बाबाहरुले बुढेस कालमा दुक्कसंग खान बस्न पाएका छन्, श्रीमती श्रीमानहरु मजाले पैसा चलाउन पाएका छन् l हामी एक किसिमले इमान्दार भएर राष्ट्रलाइ रेमिटान्स तिर्दै परिवार खर्च चलाएर जिबिकापार्जन गरिरहेका छौ l

अब कुरा आयो नेपालमा रहनु भएका जागिरे साथी भाइहरुको कर्तब्यको कुरा: के म कर्तब्य निष्ठ भएर राष्ट्रप्रति बफादार भएर काम गर्दै छु त? सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक क्षेत्रमा जानेको कुरा लगानी गर्दै छु त?

राजनीतिक तहका नेतागणहरु: के राष्ट्रप्रति ओतप्रोत भएर देश र जनताको लागि मरिमेट्ने मेरो भूमिका ठिक छ? देश र जनताले कस्ता परिवर्तन चाहेका छन्, के म सहि छु?

यस्तै नै ब्यापारी वर्ग सधै सामग्रीहरुको भाउ बढाउनलाइ मौका छोपी रहेको हुन्छ l गरिब जनताको ढाड सेकेर कमाएको धन, के जायज छ? कति पुस्ताको लागि जम्मा गर्ने हो?

कुनै पनि राष्ट्रमा नियम संगत राष्ट्रप्रति बफादार भएर कामहरु गरेमा वा कार्यान्वन भएमा मात्र त्यो राष्ट्र सजिलोसंग अगाडी बढ्न सक्छ l एउटा राम्रो घर बन्नलाइ सबै चिजको उतिकै भूमिका भए जस्तै देश बन्नलाइ हामी सबै राजनीतिक नेता, ब्यापारी, सरकारी कर्मचारी प्रशासन, सुरुक्षा प्रशासन, किसान बर्ग, समाजसेवी, शिक्षक, बिद्यार्थी सबैको उतिकै योगदान अनिवार्य हुन्छ l र आफ्नो आफ्नो क्षेत्रबाट सबैले इमान्दार भएर काम गरेमा अबश्य हाम्रो देश सफल राष्ट्र बन्न सक्छ र यो नै गणतन्त्र नेपालको खाका हो l

-बुद्ध चेम्जोंग
राजारानी १, धनकुटा
हाल : न्युयोर्क अमेरिका

यात्रा सस्मरण

2010-03-20T12:17:00.000-07:00

आशामा बाचेँको हजुर आमा ......!

जिन्दगी संयोग रहेछ । नत्र कहाँ भेट हुने थियो र मेरो यउटी बिदेशी युबती संग । कुरा निक्कै बर्ष पहिलेको हो । जती बेला म गाउकै बिद्यालयमा आध्यायन गर्दै थिय । होरेस कादुरीको सहयोगमा बनियको यो बिद्यालय धनकुटा जिल्ला कै राम्रो बिद्यालयको रुपमा चिनिन्थ्यो । अग्रेजी ई डिजाइनमा बनियको उक्त्त बिद्यालय बनाओटी जती आकर्शक छ त्यती नै गुणस्तर शिक्षा पनि । धेरै बिद्यार्थीहरुले धेरै पल्ट जिल्लाकै सर्बोउत्कृष्ट भयर यो कुरा पटक पटक प्रमाणीत भई सकेको कुरा हो । बजार देखी अलिक पर सुनसन वातावरण भयको ले पनि होला पढ्ने बिद्यार्थीहरु को लागि यो बिद्यालय छनौट को बिद्यालय भयको हुन सक्छ । यहाँका ब्यबस्थापकहरु र शिक्षकहरु लाई पनि प्रशशा गर्नै पर्छ । यही बिद्यालयमा म अध्ययन गरी रहेको थिय ।

यक दिन अमेरिकी यक जना युबती हाम्रो बिद्यालयमा आइन । उनलाई यक जना मान्छे चाहियको रहेछ । १५ दिनको लागि उनी सगै जानु पर्ने । हेडसर ले कोही जान्छौ भने जान सक्छौ भने पछी मलाई जान मन लाग्यो अनी मैले जाने इच्छा जाहेर गरे । म उस्को भारी बोकेर १५ दिनको लागि बाटो लागे । जिन्दगी यात्रा पनि त रहेछ । त्यसैले त हिजो सम्म नदेखेको मान्छे को आज म सहयात्री भन्दै थिय । यो यात्रामा कती आफन्तहरु बिछोडिन्छ , कती पराइहरु भेटिन्छन् यो त्यसैको एउटा निरन्तरता मात्र हो । मैले बोक्ने भारी एउटा झोला रहेछ , मैले पनि त्यो झोला बोकेर गन्तब्य तिर लाग्यौ भरिया भयर । उसले एउटा थेसिस लेख्नु पर्ने रहेछ । त्यो पनि नेपाली जन जीवन को बारेमा हिमालि जन जिवको बारेमा ।

आधी नेपाली र आधी अङ्ग्रेजी बोल्ने ति अमेरिकी युबती को नाम ''लिजा '' रहेछ । मैले चाँही मेरो नाम ''राइ'' हो भनेको थिए । पहाड को हाम्रो यात्रा अलिक कठिन नै महसुस हुदै थियो । तर उस्लाइ त यौटा केहि देख्यो कि ''ओ सो नाइस '' भन्दै फोटो खिच्न थाल्थिन । झरना होस या खोला उसलाई सबै नाइस । अनी कहिले कही मेरो पनि फोटो खिची दिन्थिन र कहिले कही चाँही उस्को पनि खिच्न लगाउथीन । ति पहाड को बाटो हरुमा कहिले नफुकायको बधुवा भैंसी जस्तै गरी हिड्थिन । कहिले कही आफ्नो शरिर थाम्न नसकेर पुरै शरीर मैले थामी दिनु पर्थ्यो । अनि ओ माइ गड सरि ! भन्दै मुसुक्क हास्थिन पनि त्यति बेला इज ओके / नो प्रोबलम भनि दिन्थे । उसलाई त्यो यात्रा फलाम को चिउरा चपाय जस्तै भयको थियो । तर पनि त्यो पिडालाई खुशीमा बादलनु चाहान्थिन । त्यसैले त्यो यात्रामा के के कुरा गरी रहन्थिन । कहिले सगरमाथाको कुरा त कहिले गौतम बुद्ध को कुरा गर्थिन । मलाइ कहिले कहि त रिस रिस पनि उठ्थ्यो " इन्द्र को सामु स्वर्ग बणर्न भने जस्तो" तर पनि म या / यस / ओके भनी दिन्थे । वाट इज दिस ? वाट इज ड्याट ? हाउ ? होयन ? होयर ? यस्तै यस्तै कुनै यक ब्याबसाहिक पत्रकार जस्तै ………! जान्ने उत्सुकता पनि कती धेरै ?? अनी कुरा गर्दै जादा कती कुराहरु त मलाई नै थाहा नभयको कुराहरु पनि उसलाई थाहा रहेछ अनी चुपचाप लागेर सुनी रहे । सोचे यो त्यही उत्सुकता परिणति होला………।

यिनिहरु को मुखमा '' आइ लभ यू " भन्ने शब्द पनि कती प्रिय र कती सस्तो ? जसलाई पनि '' आइ लभ यू " भनी दिन्छन । मलाई कहिले कही त यो माया भन्ने शब्दकै अपमान त गरेको होइन ? भनेर आफु लाई नै प्रश्न गर्थे । अगालो मार्नु र किस गर्नु त हाम्रो नमस्कार र हात मिलाय जतिकै रहेछ । सामु मा पर्ने हरेक मान्छेलाई मुसुक्क हासेर स्वागत गर्ने यिनिहरुको संस्कार नै रहेछ । यिनिहरु त औपचरिकता मा बाच्दो रहेछन र औपचारिकाता मर्दो पनि रहेछन । हाम्रो जस्तो रुडिबादी पराम्परा यिनिहरु को देशमा रहेनछ । न त हाम्रो जस्तो उच्च र निच्च भनिने जातहरु नै । सबै मान्छे यकै हो भनेर सोच्ने यिनीहरु को उच्च सोचाइ मलाइ धेरै मन पर्यो । शायद यही होला यिनिहरुको आफुलाई अघी बडाउने मुल मन्त्र ।

बाटोमा ५ रात बितायर ६ दिनमा हाम्रो गनतब्यमा पुग्यौ । निक्कै नै जाडो थियो । हिमाल को फेदिमा अबस्थित त्यो गाउमा शायद बहिरा बाट कोही गयको पनि थियन होला । प्राय: यो गाउ बादलको घुम्टो ओडी रहदो रहेछ । अलिक पर बाट हेर्दा कती रमाइलो द्र्श्य………। त्यहा को मान्छेहरु पनि त्यस्तै खादीलो जिउ डाल रातो रातो गालहरु बाट रगत नै चुहियला झै हेर्दा पनि सुन्दर सुन्दर हेरी रहु जस्तो । त्यहा का मान्छेहरु जती सुन्दर छन उनिहरु को आत्मा पनि त्यति नै सुन्दर रहेछ । त्यही माथि देखियको हिमाल जस्तै सफा र कन्चन पनि ।

आज का मान्छेहरु धनको पछी लागेर मानबततालाई भुलेका छन , आफन्तलाई नै बिर्सियका छन । भन्नु पर्छ धनकै पछी लागेर आजको हाम्रो समाज पथभ्रस्ट मात्र भयको छैन, किङ्कतर्ब्यबिमुड नै भयको छ । आफु मात्र बाँच्न चाहने आजको भौतिकबादी मान्छेहरु लाई यो गाउले राम्रो सन्देश दियको छ । हुन पनि यो समाज नितान्त भिन्न छ । यहाँको संस्कार र चलन हेर्दा यो हामीले बस्दै गरेको यो धरती नै होइन अर्कै कुनै ग्रहका मान्छेहरु हुन कि जस्तो लाग्छ ।

यहाँ का मान्छेहरु मानिस जातिलाई नै आफन्त ठान्दो रहेछन । यक परीवर को सदस्य मान्दो रहेछन । यिनीहरु मा अलिकती पनि शक्ती र सम्पत्ति को घमण्ड छैन । छ त केवल यक अर्कामा अपार समर्पण,आदर, आत्मा सम्मान अनि मिठो माया छ । कसैलाइ कसैको डर छैन। अलौकिक विश्वाश छ, सुमधुर आत्मियता छ र अनौठो सद्भाव । त्यसैले सबैको अनुहारमा यौटा कुरा हेर्न पाइन्थ्यो त्यो हो - स्वर्गिय आनन्द । सदियौ देखिको जिबिकापर्जन को लागि यहाँ का मान्छे हरुले खेतिलाई नै आफ्नो पेसा बनायका रहेछन । खेती पनि आलु र फापर मात्र हुदो रहेछ । कसै कसैले भेडा,च्याग्रा र चौरी पनि पाल्दो रहेछन । हामी यही धरतिको यही लोभ लाग्दो द्रिश्यको साक्षी बन्दै थियौ । यो गाउलाई हेरे पछी मलाई महाकबी देबकोटा को मुना- मदन को याद आयो :-

''हातको मैला सुन को थैला के गर्नु धनले

साग र सिस्नो खाएकै बेस आनन्दित मनले'' आहा ! जीवन बिताउने क्या गजब को शैली………।

पर क्षितिज मा घाम ले बिदाहिका किरणहरु छर्दै थियो । रात मा त चराचुरुङिहरु पनि आ- आफ्नो बासस्थान फर्कन्छन् । हामिलाइ पनि यउटा बास चाहियको थियो । नजिकै को घरमा बास माग्न पुग्यौ । सुन्सान त्यो घरमा कोही छैनन कि जस्तो पनि लाग्यो । तै पनि बोलाउनु पर्‍यो भनेर मैले बोलाय - घरमा को हुनुहुन्छ ? निक्कै पल्ट बोलाय पछी मात्र भित्रबाट मलिन आवाज आयो - को हो ? भित्र आय हुन्छ नी । अनी म र लिजा भित्र पस्न लागेको त भित्र त बाहिर भन्दा पनि अन्धकार रहेछ । चुक जस्तै निस्पट अध्यारो । हामी सग भयको पेन लाइट बालेर भित्र पस्यौ । अघेन कुना मा यउटा सुकुल माथि पल्टीयको हजुर आमा लाई देखे । हजुर आमा ले सोध्नु भयो - पल्लो घरको साइला हो ? म बोल्नु कि नबोल्नु भय ति हजुर आमा बिरामी मात्र होइन रहेछ आँखा पनि नदेख्ने रहेछिन् । म यस्तै सोच्दै थिय यतिकै मा फेरी हजुर आमाले भन्नु भयो - बस साइला आज किन बोल्दैन यो ? यक मनले भन्दै थियो - नबोली फिर्नु पर्‍यो फेरी कहाँ जाने ? जाने पनि त ठाउँ थियन । अर्को मनले भन्यो - यस्तो हजुर आमालाई ढाट्नु त पापै लाग्ला । सयौ मान्छे मारे जती नै अपराध लाग्ला भन्ने सोचेर म पल्लो घरको साइला होइन नि आमा भन्दै हजुर आमाको खुट्टा तिर बसे । कोहो त नानी तिमी ? भन्दै फेरी प्रश्न गर्नु भयो । हामी पर्देशी हो आमा मैले जवाफ दिय । खै के भयो कुन्नी ति हजुर आमा त रुनु थाल्नु भयो । म चुप लागेर के / के सोच्न थाले । मैले त केही पनि भनेको थिइन मात्र आमा भनेको थिय । आमा भन्दा ति हजुर आमाको आशु किन खस्यो ? भनेर मेरो मनमा प्रश्न उब्जियो मैले सोचे - कसैले उनकै काख बाट जबर्जस्ती गरेर उहा को सन्तान लगेको हुनु पर्छ । या फेरी उनी आमा बन्न चाहन्थिन तर आमा बन्न नसकेको बर्शौ देखी को चाहना आज मैले पहिलो पल्ट आमा भन्ने सम्बोधन गरेर उहाको चाहना पुरा गरी दिदा अनयास आशु त खसेको होइन ? या फेरी कुनै म जस्तै अन्जान पराइ मान्छेले निर्मम लुटेको हुनु पर्छ । अनी मलाई पनि त्यही सम्झेर मेरो सामु जीवनको याचना गरी रहेको त होइन ? भनेर म शङ्का शङ्कै मा यकै क्षण हराय । नानी तिमी कसरी यहाँ आइ पुग्यौ ? फेरी हजुर आमा ले सोध्नु भयो । आमा हामी घुम्दै घुम्दै तपाईंको घरमा आइ पुग्यौ । यहाँ आइ पुगे पछी रात पनि पर्‍यो तपाईंको घरमा नै बस्नु पर्‍यो भन्ने बिचार गरेर आयको आमा । ति हजुर आमाले ए ! पर्देशी हो नानीहरु ? घर त के भन्नु बाबु ओडार छ । फेरी पनि म बस्तै आयको छु मेरो लागि त यही घर यही हो मेरो संसार यही हो मेरो दुनियाँ । साझाको पाहुन देउता भन्छन । आजको ४ पहर रात त यतै बिताउला तर बाबु

मेरो घरमा खाने कुरा केही पनि छैन, सुत्ने खटिया पनि छैन , यहाँ त धेरै जाडो पनि हुन्छ । ओढ्ने पनि छैन………।

अनी मैले भने आमा - हामीलाई टाउको लुकाउने ठाउँ मात्र चाहियको छ । खाना र ओढ्ने कपडा त हामी सगै छ नि आमा । फेरी पछुतो मान्दै - "आयको पाहुन लाई यक छाक खाना पनि दिन नसक्दा मलाई नै दु:ख लागेको छ नि बाबु'' यती बेला ति हजुर आमको आत्मा मा मात्रित्वको सगरमाथा देखे , स्नेह को सुमेरु देखे , ममता को सिङो आकाश गंगा देखे । त्यति बेला मैले सुधामाको कथा सम्झिय । दुनियाँकै सबै भन्दा मनकारी बिचरी ………।

यक छिन पछी लिजा ले खाने ईशारा गरिन अनी हामी ले नै लियर गयको चिउरा र भुजिया खायौ । हजुर आमा लाई पनि अलिकती दियौ । अनी तिनै जना खाइ सके पछी लिजा अली कती पर तिर सिलिपिङ बेड ओच्छायार उततिर फर्कियर निदाइन । मैले मन मनै "सोचे यही हो नेपाली जन जीवन को बारेमा हिमालि जन जिवको थेसिस '' तर मलाई चाँही हजुर आमाको पिडा के रहेछ ? भनेर जान्ने उत्त्सुकता जाग्यो । तर कुरा कसरी थालनी गर्ने भनेर अलमल परे ।

यक छिन पछी मैले सोधे - आमा अरु खै त ? बाबु ! छन भनु कि छैनन भन्नु ? मेरो यक जना तिमी जस्तै छोरा छ । "भन्छन छोरा भनेको आशाको लौरी हो । दु:खको उकालो मा टेक्न सकिने, आभव को दुवाली छेक्न सकिने " तर छोरा पनि सबै यकै खालको हुँदैन रहेछ । कोही जन्माउनु पर्छ बडाउनु पर्छ पखेटा उम्रेर आफ्नो गूड देखी उडेको चरा फेरी फर्केरा गूडमा नआय जस्तै घर फर्कन नै बिर्सिदो रहेछन यिनीहरु छोरा होइनन यिनिहरु त चरा हुन । यक खालको छोराहरु घरमा नै बस्छन, जाड रक्सी पिउछन, झगडा गर्छन् । आमा बाबा लाई रुवाउछन् कहिले पनि शान्ती दिदैनन । यस्ता सुकुनगुण्डा र धुन्धुकारी छोरा होइनन । आकाश बाट खसे जस्तो धर्ती बाट जन्मे जस्तो गर्छन् यिनिहरु त मोराहरु हुन । अनी अर्को खालको छोराहरु साच्चो छोराहरु हुन्छन । आमा बाबा लाई आदर गर्छन्, सत्कार गर्छन् । घरमा बसे पनि पर्देश गय पनि आमा बाबालाई २ पैसा कमायार दिन्छन । माया गर्छन्, बुहारी नाती नतेना हुन्छन अनी घर रमाइलो घर हुन्छ । अनी त भनेको तर सबै छोराहरु छोरा हुँदैनन। सबैले छोरा नै खोज्छन तर मलाई त छोरी जतिको विश्वाश छोरा माथि छैन नानी । यदी मेरो छोरी भयको भय म यती धेरै दु:ख नै कहाँ पाउथे र ? यि हजुर आमाको छोरा प्रर्तिको अविश्वाशले मनमा अलिकती छोरा हुनु को अनर्थ र पिडा दिलायो । र आफु पनि असल छोरा बन्न नसकेको पिडाले मुटु च्वास्स घोच्यो । सोचे- कुरा ठिकै पनि त हो । अझै पनि मैले जान्न खोजेको कुरा थाहा पाउन सकेको थिइन । मनमा झन झन उत्सुकता बड्दै गयो ।

मैले फेरी सोधे- आफ्नै छोरा सम्झेर अरु पनि बताउन मिल्छ आमा ? मेरो कुरा सुन्न सक्छौ त बाबु ? भन्दै अघाडी भन्न थाल्नु भयो - नानी ! "आमा बाबा को मन छोराछोरी माथि , तर छोराछोरीको मन ढुङ्गा मुडा माथि " यस्तै भयको छ नानी म माथि पनि । दुइटै हातले अनुहार छोपी उता फर्केर आशु पुछिन । सकभर हजुर आमा आफ्नो आशु लुकाउन चाहन्छिन। यक छिन पछी के के सोचे जस्तो गरेर बाबु यो गाउमा कोही पनि सावा अक्षर पनि जानदैन , कोही पनि पढे लेखेका छैनन । मैले छोरालाई असल मान्छे बनाउने सपना बोकेर शहरमा पढ्न पठाय । अरु को छोरा छोरीहरु ले उज्यालो हुँदा जङल बाट घास दाउरा घरमा ल्याइ पुराउथे । आमा बाबा लाई सघाउथे तर मेरो छोरालाई कहिले पनि भेडा बाख्रा चराउन पठाइन , शहर गयर राम्रै पढ्दै पनि गयो ।

दसैं तिहारमा घरमा आउँदा ठुलो ठुलो किताब बोकेर आउँदा छोराले धेरै पढि सकेछ भनेर खुशी लाग्थ्यो । बाबु यहाँ त मत्तितेल पनि पाइदैन , मैले छोरालाई असल मान्छे बनाउन आधा रात सम्म राको बालेर उज्यालो देखाउथे । उस्ले पनि भन्थ्यो आमा ! म धेरै पढेर पैसा कमाउछु अनी तपाईंहरु लाई पनि शहरमा लगेर सुखमा पाल्छु । यही सुक्कुल मा सुत्दै आधा आङ नाङै बसेर आधा पेट खायर पढायको पनि काम लागेन नानी भन्दै कम्बलले गुर्लुम्म मुख छोपिन । अनी लामो श्वास तानेर अघाडी बताउन थाल्नु भयो - अलिकती आलु फल्ने बारी थियो त्यो पनि पाच साल पहिले साहुँ ले आफ्नो बनाय । त्यही बेला देखी हामी बुडा बुडी यही झुपडी मा बस्दै आयको छौ । छोरा कहिले आउँला र त्यो बारी उकासौला र आनन्द को दुई छाक खाउला भनेर कुर्दा कुर्दै पाच बर्ष नै भयो । नानी न खबर आउँछ न त छोरा नै । मैले बिचै मा सोधे - बाबा नि त आमा ? कहा जानु भयको नि ? कहा जानु नि बाबु छोरा लाइ खोज्न जान्छु भनेर गयको '' कहा गइस बिलाउने हरौने को देशमा भने जस्तो " यक महिना पहिले छोरा खोज्न जान्छु भनेर घर बाट निस्कियको मान्छे । मैले त जानु पर्दैन भनेको तर मानेनन् । ज्युदै छन् कि मरि सके………।

म पनि त्यसको भोलि पल्ट देखि बिरामि भय । यउटा आशा लियर हरेक रात निदौछु - आज त आयन मेरो छोरा भोली आउछ र मलाई आमा भन्दै बोलाउदै खुट्टा मा ढोग्ला भनेर निदायको पनि पाच बर्ष भयो नानी भनी सुक्क सुक्क रुन थाल्नु भयो । उहाको यो कथा सुने पछी मरो पनि आशु खस्यो । मैले पनि मेरो दुई थोपा आशु हजुर आमा लाई चढाइ दिय । यतिकै मा मेरो पेन लाइट को ब्याट्री पनि सकिय छ , लाइट निब्यो । अनी यसो बाहिरा हेरेको त उज्यालो पनि भई सकेको रहेछ । मैले भने आमा उज्यालो पो भई सकेछ आज तपाईंलाई मैले सुत्त्न पनि दिइन भनी नसक्दै बाबु म त सुतेको पनि यही हो र उठेको पनि यही हो । लिजा पनि उठिन त्यहा बाट आफ्नो गन्तब्य तिर लाग्ने तरखर गर्न लाग्यौ ।

भेटिनु र छुटिनु को अर्को नाम रहेछ जीवन । मैले मन नलागी नलागी बिदा माग्न लाग्दा ति हजुर आमा ले भन्नु भयो - नानी ! धेरै बर्ष देखी मनमा जम्मा भयर बसेको मनको कुरा आज तिमीलाई सबै सबै भनी दिय । लामो समय बाट बोकेको भारी आज बिसाय जस्तै भयो । मलाई त आमा आज सच्चो भागवातिको देवी को दर्शन पाय जस्तै भयो आमा अब जान्छौ है आमा भन्दै खुट्टा मा ढोग गर्दा मेरो टाउको मा हात राख्दै भाग्यमानी हुनु , चिरन्जिबी हुनु भन्दै आशिर्वाद दिनु भयो । राम्रो केटी सग बिहे होस । ज्ञानी र असल बन्नु तिम्रो जीवन खुशी मा बितोस ………। यस्तै धेरै धेरै आशिर्बाद दिनु भयो । अर्को जन्म लिय भने तिमीलाई जन्म दिन पाउ भनेर आफ्नो चाहना बताउनु मैले पनि मनमनै भगवान सग यही प्रर्थाना गरे । अनी जाने बेला मा लिजा ले $ ५० हातमा राखी दिइन । बाबु मलाई यो पैसा किन चाहियो ? खान मिल्दैन । यो कुरा सुने पछी लिजा ले आफ्नो झोला बाट आधा किलो जती चिउरा रहेछ त्यो झिकेर हातमा राखी दिदा हजुर आमाको अनुहार खुशी ले चम्केको देखे । त्यती बेला मलाई पनि स्वर्गिय आनन्दको महसुस भयो । हामी बाटो लाग्दै गर्दा हजुर आमले भन्नु भयो - कतै मेरो छोरालाई देख्नु भयो भने तुरुन्त घर पठाइ दिनु है बाबु हो । हवस आमा भनेर हामी आफ्नो अनतब्य तिर लाग्यौ ।

हामी ले त्यो गाउमा तीन दिन बितायौ । बाटोमा फिर्दै गर्दा त्यहा को बारेमा सोच्दै आय । केही समय मात्र भय पनि त्यहा को जनजीवन संग नजिक भयर बस्ने सौभाग्य पाय धेरै कुरा सिके जस्तो लाग्यो । त्यहा न बन्द नै हुन्छ न आन्दोलन नै । न राजनीति को झन्डा बोकेर काटकाट गरेका छन । त न जातिय नाममा मारामार नै अनभिज्ञ भयर पनि उनिहरु त महान छन, प्रबुद्द छन । नयाँ नेपालको यस्तो महान नेताहरु भई दिय हामीले कल्पना गरेको नयाँ नेपाल अबश्य बन्ने थियो । पुन: ६ दिनको पैदाल यात्रा पछी फेरी पाख्रिबास नै आइ पुग्यौ । लिजा हतार हतार गर्दै अमेरिका तिर फर्किन ।

लिजाले आफ्नो थेसिस लेखिन या लेखिनन तर मैले चाँही एउटा गतिलो थेसिस लेखे जस्तो लाग्यो । आज म तेन्जीङ जतिकै भाग्यमानी ठान्छु । जो हिलारी को साथमा भरिया भयर सगरमाथा गयका थिय तर सर्वप्रथम उनी नै त्यो सर्वोउच्च शिखर सगरमाथामा पाइला टेक्न सफल भयका थिय । यही अनन्त खुशी को पलहरु मा पनि ति हजुर आमाको याद आइ रहन्छ । त्यसैले मैले भेटेको हरेक लाई सोधी रहन्छु - हजुर आमाको छोरालाई देख्नु भयन ?

चकेन्द्र राई कैदी
धनकुटा नेपाल
हाल दोहा कतार

कृती समिक्षा

2010-03-11T22:11:00.000-08:00

शर्मिला खड्का -दाहाल

गीतकार बिमल गिरीको गीतिसङ्गह 'सम्झनाको तरेलीमा' डुब्दा,,,,,,!

जीवनको क्यानभासमा अनेकाँै रङ्गहरू पोतिएका हुन्छन् । हाँसो, खुसी, पीडा, उमङ्ग र बेदनाहरू छरिएर एउटा सिँगो जीवन उभिएको हुन्छ । हृदयका अनगिन्ती उद्गारहरू भावनासँगै बयेली खेल्दै शब्दमा हर्ुकैका हुन्छन् । यदि मानिसमा भावाना नहँुदो हो त ऊ के हुन्थ्यो होला - मलाई प्रश्न गर्न मन लाग्छ । साँच्चै मानिसभित्र भावना नहुँदो हो त ऊ रङ्ग विनाको क्यानभासजस्तै हुँदो हो । एउटा रङ्गहीन जीवन कस्तो हुँदो होला - कसैले कल्पना गर्न सक्दैन त्यसैले म भन्छु - मानिसभित्र भावना भएर नै ऊ मानिस भएको हो अनि मानिसको इतिहास तयार भएको हो र शास्त्र लेखिएको हो । हो मानिसभित्र धेरै कुरा हुन्छन् । जब भाषा परिभाषित थिएन, शब्द परिष्कृत थिएनन तब देखिनै मानिस भावनासँग खेल्ने गर्दथ्यो । सिँगो समाज जिवन्त भएर बाँचेको थियो । मानिस भित्रका दुख , पीडा, हर्ष वेदनाहरू ल्ाोकगीतको भाकामा त्यससमयदेखि नै गाइदै आएको हो । झमझम पानी परेको बेलाको असारे गीत होस वा सुख हर्षा गाइने देउडा, गौरा, फाँग, मागल होस् वा चेलीवेटीको दुखसुख पोख्ने सँगेनी होस् वा चार्डपर्वमा गाइने मालसिरी होस् वा उघौली उघौलीमा गाइने चण्डी नाच होस् यस्ता धेरै लोकगीतहरू मानिसका जीवनका सुस्केराहरू, पीडाहरू, बेदनाहरू, खुसीहरू, लोक भाकामा जीवन्त भएर बाँचेका छन् । ती हृदयभित्रका उद्गारहरू आज लोकगीतको बाटो हुँदै आधुनिक गीतभित्र प्रवेश गरिसकेका छन् ।

लोकलयमा गुञ्जने नेपाली भावनाहरू आज आधुनिक गीतमा गुञ्जने गरेका छन् । नेपाली साहित्यमा गीतकारका रूपमा चिनिएका कालीप्रसाद रिजाल, हरिभक्त कटुवाल, माधव घिमिरे, दर्ुगालाल श्रेष्ठ क्षेत्रप्रताप अधिकारी , धर्मराज थापा, आदि निकै नामले विशेष स्थान पाएका छन् । यिनै वरिष्ठ गीतकारहरूले डोर्‍याएको बाटोमा डोरिदै आज युवा गीतकार विमल गिरी देखा पारेका छन् । विदेशी भूमिमा देशको माटोलाई सम्झदै हृदयका भावहरूलाई शब्दमा परिणत गर्न खप्पिस गीतकार गिरीका 'सम्झनाका तरेली' नेपाली गीति क्षेत्रको लागि अमूल्य उपहार भएको छ । केही समयअघि देखि विभिन्न पत्रपत्रिकामा र बेव पत्रिकामा देखा परेका विमल गिरीका गीतहरूका आफ्नै विशेषता छन् । विमल गिरी अन्यलेखनमा भन्दा विशेषगरी गीतीलेखनमा सक्रिय छन् । मनको भावलाई शब्दमा उनेर लय र अनुप्रास मिलाउँदै छोटा तथा मीठा वाक्यमा परिणत गर्न सक्नु, उनको गीति लेखनको विशेषता हो । उनका गीतहरू प्राय जिवनोन्मुखी छन् । जीवनलाई उनी सकरात्मकरूपले हर्ेछन अनि सम्झौता गर्न सिकाउँछन् । उनका गीतहरूमा कतै व्रि्रोह तथा का्रन्तिका झिल्काहरू पाइदैनन् । त्यसैले पनि होला भूमिकामा वरिष्ठ साहित्यकार जगदीश घिमिरेज्यू भन्नुहुन्छ - श्री विमल गिरीका यी गीतहरूले उनको देशप्रेमको भावनालाई अभिव्यक्ति गरेका छन् । प्रस्तुत गीतहरूमा भवनाका विविध आरोह अवरोह तथा सरल र सरस अभिव्यक्ति भेटिन्छन् भने कतिपय गीतहरू कर्ण्र्ाााक्यको सोच जस्तो पुस्तकबाट प्रभावित देखिन्छन् ।

यसरी विभिन्न कोण प्रतिकोणबाट उनको गीतहरूको व्याख्या गर्न सकिन्छ । उनका गीतहरूका अर्को पक्ष वियोगात्मक भाव पनि हो उनका धेरै जसो गीतमा हृदयका वियोगहरू उम्लिएर आएको देखिन्छ भने केही गीतहरूमा हर्ष खुसी, प्रेम र राष्ट्रियताको भाव झल्किएका हुन्छन् । अर्को भूमिका लेखक वरिष्ठ साहित्यकार कृष्ण धरावासी भन्नुहुन्छ - अधिकांश गीतहरूका प्रेम र भावुक अनुभूतिले भरिएका छन् । धेरै जसोमा विछोडको पीडा समेटिएको छ । यहाँ देश छाडे पछि मनमा उत्पन्न हुने आत्मीयताको गन्ध पनि छ । प्रेमिकासँगको तीता मीठा क्षणका अनूभूतिहरू पनि छन् । मिलन र विछोडका आरोप र प्रत्यारोपहरू पनि छन् एक अर्को प्रतिका तीव्र वेगमा आकर्षाहरू पनि छन् । धेरैजसो गीतहरूमा भावुकताले प्रधानता पाएको छ । प्रेमले दरो गरी समातेको मनलाई सम्झाउन , दर्शनिकताको उदार र निस्सार संसारतिर पनि प्रविष्ट छन् कतिपय गीतहरू धन, सम्पक्ति , माया, प्रेम, आदि कुराहरूमा रुखो अनुभूति पनि भेटिन्छ कतिमा । जेहोस, यो गीतहरूको पुस्तकले कवितात्मका शैलीमा पढ्दा पनि आनन्द दिन सक्छन् ।

अझ गाउन र सँगीतवद्ध गर्न सके केही गीतहरू निकै राम्रो र लोकप्रिय हुन सक्ने देखिन्छ । उनका वियोगात्मक भावलाई प्रतिनिधि गर्ने एउटा गीतको यो पहिलो अन्तराललाई हेरौँ -

कहिले हिमाल कहिले तर्राई बगिरहन्छ आँसु

ओइलिएर झरिजाने फलहरूलाई कति साँच

ु सम्झीसम्झी माया किन परेलीको डिलमा सधैँ

सजाएर राख्न खोज्छु र्झन खोज्छ व्यर्थै रुँदै

यस्ता वियोगात्मक भावहरू कतिपय ठाउँमा प्रेमिकाको लागि पोखिएका छन भने कतिपय ठाउँ आफनै जीवन दर्शनका लागि । हुन पनि उनीभित्र ठूलो पीडा हुनर्ुपर्छ । देश छोड्नुको पीडा , आफन्त साथीभाइ , इष्टमित्रको सँगको विछोडको पीडा पनि उनका गीतमा पाइन्छन् । पर्ूव झापाको बासिन्दा विदेशी भूमि बेल्जियममा उनी आफनो जीवनको दर्शनलाई समयको भारी बोकाएर कुदाइ रहेका छन् । जीवनले भोग्नुपर्ने कठिन यात्रामा उनी हताश वा निराश हुदैनन् बरु जीवनलाई सम्झौता गर्न सिकाउँछन् । उनी प्रेमले जीवनलाई यसरी सुखमय बनाउन खोन्छन् -

खुला आकाश तिमी मेरी जेजे माग्छौ दिन्छु बरु

घुम्टो खोली देखाइ देउन सुकोमल ति बिम्बहरू

गीतकार गिरीका प्रत्येक गीतमा रत्यात्मक र लयात्मकता पाइन्छन् उनी प्राय गीतमा एक स्थाई र दुइ अन्तरा पाइन्छन् । उनी राष्ट्रियताले पिरोलिएको हामी यी शब्दहरूबाट थाहा पाउन सक्छौ -

देशलाई र्स्वर्ग बनाई हिमाल झै पारौं शिर

विकासको नदी बगाउ मेचीकाली चारै तिर

जीवनका भावहरू प्ोखिएका गीतहरूले पाठकलाई तानिरहन्छ । उनका केही गीतहरूले स्वर र संगीत पाइसकेका छन् । उनका कुनै गीतले यौनमिश्रति भावहरू पनि देखिएका छन् । जस्तै ः-

चुप्पचुप्पम्वाइ खान्थ्यौ एक अर्काले पालो गरि

सल्बलाउँथे हातहरू स्वचालित ती मेशिन सरी

नेपाल बाहिर बसेर नेपाली भाषा साहित्यलाई माया गर्दै नेपाली भाषामा यसरी पुस्तक आउनु ठूलो कुरा हो । जहाँ हरपल विदेशी भाषा र साहित्यको सहारामा बाँच्नु पर्छ । भावनाहरूलाई जीवनको व्यस्तताले चुटेर फेरि नर्फकने गरी डाँडा कटाइएका हुन्छन् । त्यस्ता ठाउँमा बसेर नेपाली भाषा साहित्यमा रमाउँदै सिर्जन गर्न सक्नु कुनै पनि र्सजकको महानतम कार्य हो । देशको राजनैतिक अवस्थाले अधिकांश नेपाली विदेशीन पर्ने वाध्यताले अत्रि्रमण गरिरहेको छ । यस अवस्थामा अर्को नेपाल विदेशमा तयार हुदैछ भनेर डायस्पेरिक लेखनका व्याख्याता वरिष्ठ समालोचक डा. गोविन्द राज भट्टर्राई बताउनुहुन्छ । अहिले नेपाली साहित्यमा डास्पोरिक लेखनलाई एउटा बेग्लै स्थान दिइनुपर्ने समय आएको छ । यस अवस्थामा गीतकार विमल गिरीको गीति सङ्ग्रहलाई एउटा उपलब्धीमूलक कार्य मान्नर्ुपर्छ ।

कथा

2010-02-27T09:51:00.000-08:00

वक्षमा हराएको होली

कति उमँगकति हर्ष अँगालोमा अटाइ नसक्ने।रँगै रँगको जात्राहरियोरातोपहेलोप्याजीगुलावींंंंं…।अनेक थरी।यही रँगको जात्राले गर्दा सडकहरुले आफ्नो वास्तविक रुप त्यागेर कुरुप हुनु परेको छ।विभत्स चित्कारमा कराउदा पनि मानिसहरु रँग पोख्न छोड्दैनन्।सुन्तलीले प्याजीलाईपिँकीले गुलावीलाईंं…॥यस्तै यस्तै एकले अर्कालाई छ्यापेको रँग उनिहरुको वदन हुदै मुर्छ सडकहरुमा अनि अनायासै हुन्छ छताछुल्ल त्यही उमँग भित्र फागु।sति रमाइलो यो रँगको चाड होली वा फागु।sाेही भन्छन् होली कोही भन्छन् फागुआखीर जे भने पनि दौतरी मिलाएर एकले अर्कोलाई रँग छ्यापिने पर्व न हो एकपटक फागुन महिनामा।हर्ष र विस्मात हरेक पर्वका विशेषता हुन्।तरहर्ष र विस्मात नै त जीवन भित्रको मिश्रण हो यथार्थमा।यस्तै पर्वहरुकै दिन कयौँ आकृतिहरु यो चक्ष्ाहरुवाट अलप हुन्छन् भने कैयौँ नयाँ रुपले परेली भित्र स्मृति वन्छन्।नियतीले सँयम हुनै पर्छयहि नै त हो मनुवा चेत।त्यै चेतनाले भरिभराउ शुन्य दिमागमा विगत र वर्तमानका रेखाहरु कोर्दै छे जुनु घरको कौसीमा वसेर।जहाँवाट अनन्त क्षितिज लाइ नियाल्न सकिन्छ।अल्पाधुनिक शहरलाइ धाँजा पारेर लम्पसारिएका सडकहरुमा छताछुल्ल पोखिने होलीको दृश्यावलोकनमा व्यस्त छे ऊ।जति वेला उसको हृदयको राजकुमार उज्वल उसको वाहुमा थियो काखमा लुटपुटिन्थ्यो त्यति वेला शायद उसले सोच्थी मात्र उसैको लागि हो मात्र उसैको लागि हो होली पर्व ।शहर भरीका दृश्य र अदृश्य मायालु जोडिमा आफु मात्र खुशी भएको पाँउथी र अरुहरुलाइ निरर्थक र वेकम्मा।नपावस पनि कसरी त्यो दिन उसको कुमारित्वनारीत्व अँमु भनौँ वैँश वा उमँगका सम्पुर्ण गहनाहरु विभिन्न रँगहरुले रँगिने निहुँमा कुण्ठिएको यौणिक आनन्दानुभुतिमा मख्ख हुन्थी ।वैँश पोखिएर जवानीमा छताछुल्ल हुन्थ्यो कसैका काख भरी ।त्यति वेला चन्द्रइन्द्र र मत्र्यलोक मानौ सवै लोकहरुमा उसको सयर हुन्थ्यो।sिनकि त्यति वेला उसको सारथी उज्वल थियो। तरआज त्यही समयको सारथीले दुवैलाइ एक सिक्काका दूई पाटा वनाइदिएको छ।
ठूलो शहरको ठूलै रममुमठूलै जमात ।sिनकि त्यहाँ देशका सवै क्षेत्रवाट ओइरिन्छन मानिसहरु कामगर्नपढ्नजागिर गर्नगुण्डागर्दीचोरी यस्तै यस्तै गर्नयस्तै ठूलो जमातवाट छानेकि एउटी केटीलाइ अँगालेर पढ्न गएको उज्वल त्यै शहरमा लठारिएको छ।जीवनका सवै भोग विलासहरु उतै पाएको छ।शहर पसे दॆेखि नै उसले जुनुलाइ लत्याएको छ।सानो छँदा सँगै पढ्दा देखि शहर पस्ने वेला भन्दा अघि सम्म देउरालीका वरपिपल साक्षी राखेर खाएका कसमहरुवराहाजीको मन्दिरमा लुकिचारी उसको सिँउदोमा हाल्दिएको सिन्दुरवेलामौकामा उपहार स्वरुप दिएका राता चुराहरु आज सव फगत भएका छन् उसका वाचाहरु तोडिनाले।शायद उ आजैको दिन जावलाखेलगोदावरीधुलिखेल आदि जस्ता रिसोर्ट र पार्कहरुमा प्रेमिकाको काखमा टाउको राखेर चुल्ठि खेलाउदै होलासँसारको सवै भन्दा खुशी र सुखी आफुलाइ मात्र ठानेर ।तर…।व्यर्थ …।sुनै वेलाकि उसकि ढुकढुकी कौशीवाट कसैले खेलेको होलीमा आफनो प्रतिछायाँ कल्पिदै छेआरिसले थुक घुटुघुटु निल्दै छे।यदि उसमा साहस हुन्थ्यो भने धर्ती फाट्ने गरी चिच्याइदिन्थी उज्वल॥उ…ज्व…॥लतँ पापी होसधोकेवाज होस…।यस्तै ॥यस्तै।धैर्यतामा वाँधिएको पक्की वाँधले उसको स्वर च्यातिदैन मात्र थरथराउछन् उसका ओठहरु ढुकढुकिन्छ उसको छाती।sाल्पनिक दुनियामा हावा हुरि चल्छ अनि सव स्वाहा…॥तर ऊ आफुलाइ कम्ति ठान्दिन अँमुै।ऊ भित्रको जवानी मरेको छैन।छातीमा फुलेको नारीत्व अमुै सकि्रय छ वैँशका वटवृक्ष उस्तै मुकिमुकाउ छन्लटरम्म फलेकै छन्एक दुईले टिपेर खाँदैमा कहाँ सकिन्छ र यो फल भनौँ जवानीको रस।म पनि फेरी यो सँसारमा नयाँ होली अन्माउन सक्छु।sसैका सामु मेरा लाजका गहना होलीका लागि सुम्पन सक्छु।त्यसैले मैले आज नयाँ होली सुरु गर्नै पर्छ ।ऊसका यी सोचाइहरु पानी विनाको कूरवाट माछा निश्किए मुै एकेक निश्कन्छन्।ऊ भित्र जान्छे र आकर्षक तर अलि मैला कपडा लगाएर रँगका प्यालाहरु लिएर सडकमा निश्कन्छे।उसका निशानाका शिकारहरु भने उमेर पुगेका केटाहरु हुन्छन्।नजिकैको समुहमा मिसिन्छे अफसोच सवै ऊ सँग तर्किन खोज्छन्वेवाश्ता गर्छन्।हातवाट छुटेको रँगको प्याला हातमै अडिन्छ धेरै वेर सम्म।
परिस्थितीले समय सँग हार खाए पनि हरेस नखानु भन्ने उसको हजुर वुवाको भनाइ सँमिुन्छे ऊ।अनि फेरि उत्सर्ग हुन्छ उसको ईच्छामैले किन हरेस खाँउ जीवन देखि ।मैले आज होली खेल्नु नै छ त्यसैले दौतरी खोज्नै पर्छ जसले मेरो हातको रँगको प्याला खोसेर मेरो अनुहारमा दलिदेवस्।अनि म चाहान्छु कि अन्जानैले उसका हातहरु मेरो वक्षमा सयर गरुन्।उसले खन्याएको रँगले मेरो छातीलाइ दूई चिरा पार्दै नाभी ।हुदै अनन्त सम्म चुहियोस्।लामो समय सम्म स्पर्शविहन मेरा हातका औँलाहरु पुरुष देहमा लुट्पुटियुन् र रँगै रँगको मद्होसीले वदन लत्पतियो।शरीरमा वैँशको आगोले मन मथिँगलको खडेरीलाइ शितलता देवस् र म एउटा भाज्याँगको शिरशिरे हावाको मुाेक्कामा अनन्त क्षितिज वीच हराउन सकुँ।वाहक्या मिठो कल्पना मदहोस भित्र जीवन हराउन सक्ने ।ऊ धेरै समुहहरुमा रँगको प्याला वोकेर पोखिन खोजी तर समिप पर्ने जति सवै तर्किए पन्छीए उसको चेहरा सँग अनि भाग्न खोजे विगत सँग।हरेक क्षणपलपल भौतारिन्छे ऊ सवै समुहहरुमा तर उसको प्रयाश निरिहमा हराउछ व्यर्थ वनेर।s्रमशउसको जीवनको एउटा स्वर्णिम दिन ढल्दै जान्छ।अस्ताचलका लागि घामका पाइलाहरु छिटोििछटो वढ्दै जान्छन्।उसका विश्वास र भरोसाहरु च्यातिदै जान्छन्।जुन ईच्छा र उमँग लिएर ऊ कोठावाट वाहिरिएकी थिई ती सवै फगत महाशुन्य भएका छन्।हातका दूई प्याला रँगहरु जस्तको तस्तै भित्रिदै छन् उसको चार दिवार भित्र।हरेक गल्ली गल्ली र सडकहरु रँग विरँगले खुलेका छन् मुश्कुराएका छन् हौसला र उमँग भित्रको एउटा पर्वको विदाइमा फेरि भेट्ने वाचा सहित ।तर जुनुको लागि त्यो दिन निर्रथक सावित भैदिएको छ।sामवासनाले उन्मुक्त उसको वदनमा एउटा छिटो रँग सम्म परेको छैन ।उसले आफैलाइ धिक्काछे्र चिच्याउछे…के कमजोरी छ म भित्रमेरो जवानीमावदनमावैँशमा ऐं…।हिजडा पुरुषहरु हो …॥रुपकि धनि नहुन सक्छु तर चाहा पनि त छ नि नयाँ सँसर्गको स्पर्शको अरु नारी जस्तैआउ गोतमा लेउवाहुमा कसछरपष्ट पार मलाई…।ऊ हुत्तीदै जान्छे कोठा भित्र।उसलाइ दिनले इन्कार गरेको छपर्वले अस्वीकार गरेको छ।मानौ सिँगै एउटा उन्मुक्त जिन्दगीले वहिस्कार गरेर पनि अर्को जवनीले त्यागेको छ।ऊ आफुलाइ ऐना अगोडी ठड्याउछे र आकृति सँग एकालाप गर्छेकराउछे चिच्याउछे अनि दोष दिन्छे आफनो भाग्यलाइ त्यहि आकृति सँग।अकस्मात खित्का छोडेर हाँसिदिन्छ आकृति ।वेजोडले फुल्छ उसको छाती ।अनि हेर्दा हेर्दै विलिन हुन्छ ऐनावाट उसको आकृति र ऊ आकृति विहिन हुन्छे ।आकृति वा प्रतिछाँया विनाको जिन्दगी देखि उसलाइ विरक्ती लागेर आउछ।घृणारोष जाग्छ आफ्नै जीवन र जगत सँगत्यसैले मुल्यहिन ठान्छे आफुलाइ ।अनि फगत तृप्तिको लागि मरिमेट्ने यस दुनियामा आफ्नो औचित्य देख्दिन ऊ।नजिकैको भित्तामा निधार ठोक्छे वेजोडले धेरै पटक।रगतका निर्दोष धाराहरु प्रवाहित हुन्छन् उसको निधार हुदै वक्षस्थल चिर्दै टेकेको पैतला सम्म।मानौ पुरै शरीर होलीमय भएको छ।धेरै वर्ष पछि खेल्न आँटेको आजको होलीमा ऊ रँगिन पाईनभेट्न चाहेकी थिई हराएको उसको अर्को उज्वल।तर ऊ हरेक क्षण असफल भई ।लाग्छ उसले सम्भवतः छोटो जिन्दगीको लामो होलीको अन्तिम आनन्द लुटिसकि सदासदाको लागि।२०६५ फागुन फागुपुर्णिमा के एल
कथाका सबै पात्रहरु काल्पनिक हुन् कसैगरि मिल्न गए सँयोग मात्र हुनेछ

टङ्क चन्द
तुल्सीपुर दाङ
नेपाल

अनुभुती

2010-02-25T01:03:00.000-08:00

[झस्केर दुख्छ यो मुटु मेरो ......!]

साहित्य र संगीत नै जीवनको आखिरी सम्मका साथी हुन.....!

मान्छेको मन सबै भन्दा धेरै संगीत र साहित्यमा अडेको छ नारायण गोपाल का गीत होस या लाक्पा शेपाको झस्केर दुख्छ यो मुटु मेरो.. होस सदावाहार रुपमा अहिले पनी उतिकै सुन्नमा आउछ जसको कुनै अन्त छैन त्यस्तै जब मनमा भक्कानो फुट्छ अनी संगीत को सहाराले केही हद सम्म टाल्ने गर्छन मानिसहरु त कतिले साहित्य मा रुमल्लिएका हुन्छन प्रेमिकाका गन्थन रच्नको लागी l उनीहरु दिन रात तल्लिन भएर लागी पर्छन हुन पनी हो जब धोका पाइन्छ मन बुझाउन साह्रै कठिन हुन्छ अनी रचिन्छ गजल कविता गीतहरु...... अझ यहाँ त घर छोडेर परदेश पसेका परदेशीको गुनासोमा नै धेरै साहित्य को भाग अडेको छ किन भने मुना-मदन पनी एक यस्तो काव्य को जुन प्रेम-लाप बनेर प्रेमकै चर्चा मा रचियो छापियो र दुनिया को समू देखियो त्यस्तै नव चर्चित गजलकार गोर्खे साइलो को गजल मा प्रेम-विलाप ले गर्दा अहिलेका प्रेमी-प्रेमिका ले मन पराए अनी उत्कृष्ट हुन पुग्यो धेरैले प्रेममा धोका खाएपछि मात्र साहित्य बुझ्नतिर लाग्छन येस्तै गरी यो जमानामा साहित्य प्रेम को साथी हुन पुगेको छ सबैको दिल को ढुकढुकी हुन पुगेको छ साहित्य र संगीत l

एकै नास हेर्ने हो भने संगीतले परदेशमा अझ सबैको साथी भएर गुन्जिएको छ बिना संगीत को नै पो रहला सक्ला र त्यो गीत सुन्न पाए हुन्थ्यो यसको संगीतको के कुरा साह्रै मिठो लाग्छ भनेर चर्चा सुनिन्छ चारैतिर परदेश मा संगीतको l विशेस गरेर पुराना गीतहरुमा दर्द भरिएको हुन्छ मनको तिर्सना मेट्ने खाले हुन्छन पुराना गित भन्दा धेरै नहोला l एउटा मान्छे को मायाले कति फरक पर्दछ .... सुन्दा कतै आफ्नै जीवनमा घटेको घटना हो कि जस्तो पनी कसलाई लाग्दैन र किन कि जुन परदेश मा आफ्ना परिवार छोडेर एक्लो बसेको हुन्छन वास्तबमा नै उसले कल्पना मा दिन बिताउनु परेको हुन्छ प्रियसी को यादमा रात कटाउनु परेको हुन्छ संगै हुदाका खुसीहरु सम्झेर काट्नु परेको हुन्छ परदेशी दिनहरु l त्यो बेला उसको सहारा भनेको संगीत हुन्छ र साहित्य पनी | जब मेरो मन रोएको हुन्थ्यो मैले एक गजल लेख्थे र मन हल्का बनाउथे गाउघर मा डांडा पाखामा घास दाउरा गर्दा होस या परदेशमा भात पकाउने बेला वा नुहाउने बेला होस गीत गुन्जिएकै हुन्छ आफ्नै भाका बोलेको हुन्छ संगीत मा रमेका हुन्छ उनुहरी अनी संगीत लाइ आफ्नु सिरानी बनाएका हुन्छन | साहित्य र संगीत नै जीवनको आखिरी सम्मका साथी हुन भन्छन प्रेम मा धोका पाउनेहरु ..... !

मनोज काफ्ले "मनसुन"
ऐलादी -४ देबीस्थान
स्याङ्जा नेपाल

कथा

2010-02-17T12:29:00.000-08:00

कथाः कम्लहरी

खपि नसक्नुको जाडो त्यसमा मुन सिमसिमे पानी परिरहेकोछ।ढक्क फुलेको छ आकाश आफ्नो कालो वादलको घुम्टो ओढेर।बेलाबेलामा बिजुली चम्किदा देखिने उज्यालोमा करेसावारीमा भएका सागपातकाउलीवन्दागोभीहरुको रुपरँग कम्ति कान्तिमय देखिदैन।रितु आफ्नो दैनिकी सकेर कोठामा जान्छे।sिन किन आज उसलाई वेचैन भएको छ।मनमा वेदना गुनगुनाएर गीत बनाएर पोखिदिउँ कि वा सारँगीको कर्खामा नाच्ने चरी मुैँ नाचिदिउँ।sता कता मन भित्र काउकुति लागे जस्तो लाग्छ उसलाई।sाेठाको वातावरण नियाल्छेभिन्न जस्तो लाग्छ अनि उसले मु्याल खोलेर आफ्ना मृगनयन वाहिर फ्याक्छे धेरै वेर सम्म।तरअन्धकार भित्रको हिउँदे वर्षातले उसलाई गिज्याईदिन्छ।न त आकाशमा ताराहरु छन् न त चन्द्रमा।वरु आकाशमा चम्किने बिजुलीले उसलाई त्रसित वनाउछ।उ मु्याल वन्द गर्छे र विस्तारामा जान्छे।आफ्से आफ् उसलाई आफ्नो शरीर भारी भए जस्तो लाग्छ।sता कता भित्रै देखी गर्मी चढे जस्तो हुन्छ।तर पनि उ कल्पिन्छे आफ्ना बाबाआमाभाईवहिनी र साथी सँगीहरु र त्यो उज्यालो वस्ती जहाँ मानविय भावना भित्रका आत्मिय सँजालहरु छन्।ऊ भोली नै एक हप्ताको बिदा लिएर वर्षदिनको रमाईलो पर्व माघी मान्न आफ्नो प्यारो जन्मघर जाँदैछे करीब एक वर्ष पछि।sति रमाउलान् बाबा आमा र भाई वहिनीहरु लगाएत साथी सँगीहरु उसँग लामो समय पछि भेट्दा।आहा त्यो दिन थारुहरुको रमाईलो पर्व माघीऊ मुस्कुराउछे र लज्जावती फूल मुै लमतन्न हुन्छे सिरक भित्र गुटुमुटु पर्दै।
अबेर सम्मको कल्पाईले होला रितु विहान अवेर सम्म उठ्दिन।रितु…ऐ…।रितु…।रानीसाबले उसलाई व्युमुाउछिन्।उ उठ्छे र ढोका खोल्दै नमस्ते गर्छे।अँ॥सुन॥त॥हामी सबैको लागि खाना पका अनि तँ खाएर गईहाल्।हामी अलि पछि खान्छौँ।अँ॥अर्को कुरा…।बाटोमा धेरै अलमल गर्ने होईनसबेरै घरमा पुगेर फोन गरेस ्हामीलाई।हवस्!रानीसाब॥ऊ त्यती मात्र जवाफ दिन्छे।sति मिठो बचन छ आमा बराबरको।यदि तपाई हुनुहुन्नथ्यो भने यो रितु उहिल्यै मरिसकेकि हुन्थि॥ऊ मनमनै सोच्छे।खाना पकाउछे र खान्छे अनि घर जानलाई तयार हुन्छे ।बिदाईको लागि राजासाबको कोठामा जान्छे र बिदा माग्छे नमस्ते गर्दै।बिदा सकिने वित्तिकै आईहाल है रितु अलि खस्रो स्वरमा भन्छन् राजासाब। हवस राजासाब!यहि सानो उत्तर सहित बाहिर निश्कन्छे।s्याम्पस बाट आउदै गरेकि मैँयासँग आँगनीमै जम्काभेट हुन्छ।छिट्टै आउहै दिदीतिमी नभए त सुत्न र खान पनि मन लाग्दैन मलाई रितुको हात समाउदै लाडिन्छे मैया।हुन्छ मैया भन्दै उसको गाला सुम्सुम्याउछे र आप्ाु्नो बाटो लाग्छे।
सुर्यले पश्चिमी छितिजको गन्तव्य तय गर्दैछ।रितु आप्ाु्नो गाँउमा पुग्छे र पि।सि।ओ।बाट रानीसाबलाई आफु घरमा आईपुगेको कुरा वताउछे।त्यस पछि ऊ आफ्नो घरमा जान्छे।बाबा आमा लगाएत भाई बहिनी घरमै छन्।रितु कति बेला आईपुग्छे भनेर ममतामयी दृश्टि आमाले घरिघरि बाटो तिर फालिरहेकि थिईन्।जव ऊ आँगनको छेउमा पुग्ाी भाई बहिनीहरु उप्रुदै उसलाई भेट्न आए।sसैले हात समाए त कसैले फरियाको छेउकसैले मुाेला बोके।ऊ बाबा आमाको छेउमा पुगि र नमस्ते गरी।बाध्यता र बिबशताले कम्लहरी बस्न पठाए पनि आमाको मन न हो रितुलाई छातीमा टाँसेर रोईन् आमा।रितुले पनि आँशु थाम्न सकिन।एक वर्ष सम्म सँगालेर राखेको स्नेही जलप्रवाह भैरह्यो तिनिहरुको नयनबाट आँशु बनेर।उनिहरुको रुवाई देखेर भाई बहिनीहरु किँकर्तव्यविमुढ छन् वाल मश्तिष्कले रुवाईको परिभाषा बुमु्न नसकेर।बाबा अलि पर बसेर त्यो दृश्य देखे पनि नदेखे मुै गरेका छन्।आत्मा त रोएको हुनु पर्छ तरपनि पुरुष हृदय हो सित्तैमा आँशु त कहाँ मुर्छ र।सानो भाई र बहिनी छेउमै आएर उसलाई भन्छन्-दिदी अब हामीलाई छोडेर कतै नजाउ है॥हामी सँगै वसौँ ॥हामीलाई तिम्रो कस्तो माया लाग्छ के…॥आमाको काखमा रित्तीसकेका आँशु भए पनि भाई बहिनीहरुको यी शव्दले रितु मुन् व्याकुल वन्छे।उनिहरुलाई काखमा राख्छे र छचल्किएको स्नेह चुम्बनको वर्षा गराउदै पोखिदिन्छे भुई भरी।त्यो दृश्य देख्न नसकेर आमा भान्छा तिर लाग्छिन् सुक्क सँुक्क गर्दै।त्यस पछि ऊ भाई बहिनीलाई लिएर साथी सँगी भेट्न गाउँ तिर जान्छे।sम्लहरी बसेका सबै थारु चेलीहरु आईसकेका छन्।सबै जना एक ठाँउमा भेला भएर आ-आफ्नो मनको मैलो खोल्न थाल्छन्।sाेही समयमै खान र सुत्न नपाउने गुनासो गर्छन् त कोही मालिक मालिक्निको व्यवहार राम्रो नभएको दुखेसो पोख्छन् भने कोही बाहिर बाट आउने पाहुनाहरुको बलजफ्ती सुनाउछन्।यौन शोषण त सबै कम्लहरीहरुको सामुा वेदना हो भने रितुको लागि पृथक कुरा छ उसलाई मैयाँले लेखपढ गर्न सिकाईदिईन्।त्यसैले अरुको भन्दा फरक पनि छ उसको व्यक्तित्व।यो नै उसको अहोभाग्य पनि हो।सबैले आ-आफ्नो मनको मैलो धोए पछि भोलि पल्ट माघ एक गते अर्थात थारुहरुको महान चाड माघीको रमाईलोमा भेट हुने बाचा गर्दै छुटिन्छन्।
पश्चिम नेपालको विशेष गरी दाङ्गबाँकेवर्दियाकैलाली र काचनपुरमा थारु जातीहरुको वस्ती छ।हिन्दुहरुको महान चाड वडा दशै भए जस्तै यिनीहरुको महान चाड माघी अर्थात माघ एक गते हो।यो दिनमा जाँड र_िक्स खानेभैलो गाउनेतासजुवा खेल्नेनाचगान गरेर रमाईलो गर्ने गरिन्छ।यो दिनमा साहुको घरमा गएका कम्लहरीकमैयाबधुवाहलियाहरु पनि स्वतन्त्र हुन्छन्।साहुको रिन नतिरे सम्म छोरा जति कमैयाबधुवाहलिया र छोरी मान्छे कम्लहरी बस्न जाने चलनछ।आजको यो दिन सब यी कुरालाई विसे्रर सवै थारुहरु रमाईरहेका छन्।रितु पनि सबै साथीहरु सँग मिलेर रमाईरहेकी छ।sेटाहरु सँग दोहरी गाएर सँगै मर्ने र बाँच्ने कसम पनि खाई उसले।गीत न हो भावले जता पनि लान सक्छ।sाेही त वास्तवमै भागेर विहे पनि गर्छन् त्यो रमाईलो चाडमा माया र मोहनी बसे पछि।यसरी रमाईलो हुँदा हुँदै पनि सुर्यलाई यो रमाईलोले रोक्न सकेन।सबैका मनमा अनेकौँ इच्छा हुँदा हुँदै पनि माघीलाई उनिहरुले बिदाई गर्न करै लाग्यो।पापी निशाको अन्धकारले माघीका रमाईला क्षणहरुलाई निमोठेर लग्यो।सबै जना आ-आफ्नो घर तिर फर्किन्छन्।रितु पनि सबै साथीहरु सँग बिदा भएर घरमा फर्किन्छे।आमा र बाबा उसकै इन्तजारमा बसिरहेका छन्।वर्ष दिनको पर्व भएकोले होला सबै थारुहरुको घरमा सदाको भन्दा अलि निको मिठो खाने कुराहरु पाकिरहेका छन्।
एक दुई दिन गर्दा गर्दै रितुको छुट्टिको दिन पनि सकियो।ऊ फेरी बाबाआमाभाई-बहिनीहरु लाई छोडेर मालिकको घरमा जाँदैछे।आमाले सबै कपडाहरु मुाेलामा राखिदिईन्।आफ्नो सन्तानलाई आफ्नो नजर भन्दा बाहिर टाढा पठाउन कुन आमालाई पो रहर होला रतर पनि जिन्दगीका जिजीविषालाई धकेल्न साहुको घरमा छोरीलाई कम्लहरी नपठाई नहुने रीति प्रति आत्मसमर्पण गरिन् उनले र विदाई गरिन् रितुलाई फेरी एक वर्षको लागि।sम्लहरी नपठाउने हो भने उनले साहुको ऋण चुक्ता गर्नु पर्ने हुन्छ।तरत्यो पनि कुहिनाले भित्ता ठोके जत्तिकै हो।यो उनिहरुको वाध्यता हो।बाबाको आँगनीमा भित्रिदा जति सरलसजिलो र सरस थियो रितुलाई त्यो भन्दा पनि कठिन र सकस भएको छ उसलाई विछोड।भाई वहिनीहरुको तोते वचन सँमिुन्छे उसलेमुन मन कुडिएर आँउछआँखाका परेलीहरु भिज्न खोज्छन्।माघको पारिलो घाममा पनि चकमन्न अँध्यारो देख्न थाल्छे ऊ।मुन् भाई वहिनीहरु त्यही भैदिएको भए त के के हुन्थ्यो…।तरउनीहरु गाँउ तिर खेल्न गएका छन्।तरजानु नै छ उसलाई आमाको न्यानो काख छोडेर ।ऊ बाबा आमाबाट बिदा हुन्छे अर्को सालको माघीमा भेट्ने प्रण गरेर।ऊ आँगनबाट मूल सडकमा आउँछे र फर्केर हेर्छे जन्म घर ।आधा शरीर ढोकामा लुकाएर आमाले हेरिरहेकि छिन्।उसले मुन त्यो दृश्य हेर्नै सकिन।लाग्यो उसलाई फर्किएर आमाको फरियामा गुटुमुटु भएर लुकौँ कि।तरके गर्नुयदि आफु नजाउँ भने कि त बाबाले ऋण चुक्ता गर्नु पर्छ कि त उसको वदलामा सानी वहिनीलाई कम्लहरी पठाउनु पर्नेछ।तरदुवै असमर्थ छन् उसका यी उपायहरु।आँशुका आहालमा जीवनरुपि डुङ्गा खियाउदै भारी पाईला सहित उ मालिकको घरमा पुग्छे।मैयाँ निकै खुशी भईन्।उसको बाबाले मालिकको लागि पठाएको नासो पावर टक्र्याउछे।विछोडको पिडाले हृदय ढुक्क फुलेको छ।न भोकको तिस्रना छ पेटमा न प्यासको।अनि गाँउको रमाईलो लाई वन्द परेली भित्रको पर्दामा उतार्दै निद्रा देवीको शरणमा पुग्छे।
कता कता पेट दुखे जस्तो लाग्छ रितुलाई।नियमित महिनावारीको मिति पनि दुई हप्ता पर सरिसकेको छ।उसलाई अलि अलि शँका लाग्न थाल्छ कतै बाबुको……।एक दुई दिन त पेट मिचेरै भए पनि सहेर काम गरी।तरसहनु नै अति भए पछि उसले आफ्नो बेदना मैयाँलाई वताउछे।अनि मैयाँले उसलाई स्वास्थ्य केन्द्रमा लिएर जाँच गराईन्।ऊ गर्भवती भएको कुरा सुनाए डाक्टरलॆ।ऊ छाङ्गाबाट खसेमुै भईरात परेर आयो उसको समिपमा।अचल पहाडहरु तेसर्िए उसको अगाडी।तरपनि उसले आफुलाई सम्हाली र यो कुरा मैयाँलाई नभनिदिन डाक्टरसँग अनुरोध गरीअलिकति औषधी लिएर उनिहरु फर्किए।सदामुै वहिनी समान देखिने मैयाँ पनि राक्षसी जस्तो लाग्न थाल्यो उसलाई।तरनिर्दोष थिई मैयाँ ।उसैले लेखपढ गर्न सिकाई अनि घरायसी कामकाजमा पनि सघाउछे।एक किसिमले मैयाँ उसकै दौतरी जस्तै होसानोमा छँदा सँगै खेल्थेसँगै सुत्थ्ो।जव ऊ ठूली भई मैयाँ स्कुल जान थाली भने रितु घरायसी कामकाजमा।उसले बाटो भरि मैयाँको बारेमा के के सोची थाहा नै छैन राम्रो नराम्रो सबै।
रितुलाई आफ्नै जिन्दगी प्रति निराश लाग्न थाल्यो।जिन्दगी र जिउँनु सँग आकाश र धर्ति बराबरको भिन्नता पाउछे उसले।sालो कर्तुत बोकेर पनि परायाको हुनु पर्नेछ र उसको रिक्तस्थान उसकी बहिनीले लिनु पर्नेछ।sम्लहरीहरु घर मालिकबाट गर्भवती भएमा गाउँको गरीब केटा खोजेर भिडाउने गरिन्छ।sिनकी अर्काको गर्भ कुन राम्रो केटाले स्वीकार गर्छ रगरीब केटासँग विहे गराएर बच्चालाई बाबुको नाम दिनु भनेको फेरी आफ्नै सन्तान लाई त्यही घरमा कमैया वा कम्लहरी पठाउनु नै हो।त्यसैले मालिकले पनि सँधै कम्लहरी वा कमैया कज्याउने अभिप्रायले त्यस्तै गरीब केटा खोजेर रिन दिएर कम्लहरीको विहे गरिदिने गर्छन्।त्यसैले लाग्छ रितुलाई आफु ऊ पनि कसैकि अभिजात नासो हो वलात्कृत सृजनाकि फूल हो।अनि लाग्छ उसलाई यो सामन्ती समाजमा श्रमको सम्मान र मानवताको नाता विल्कुलै रहेनछ।पुस्तैनी रुपमा यसरी वलात्कृत हुदै धेरै थारु चेलीहरुका कम्लहरीले अभिजात नासो पाल्दै आईरहेका रहेछन्।तरऊ के गर्न सक्छेर विचरा! त्यसैले उ एकपटक अतितका जीवनरुपि पानाहरु पल्टाउछे।
रितु…।ऐ…॥रितु…।मेरा खुट्टाहरु निकै दुखेका छन् तेल मालिस गरिदे त…बाबुले कोठाबाट हकारेर बोलाउछ।सबैले माया गरेर उसलाई बाबु भनेर बोलाउछन् छोरीलाई मैयाँ।रितु चुपचाप हातमा तेल सहितको रिकापी लिएर बाबुको कोठामा पस्छे।आफ्नो सिन्दुरको अधिकारी श्रीमानलाई जस्तै उसले बाबुका खुट्टा मालिस गर्न थाल्छे।यसरी नै त्यो घरमा कहिले राजासाब को त कहिले रानीसाबको भने कहिले बाबुको त कहिले मैयाँका लगाएतका शरीरहरु मालिस गर्न मै चौध पन्ध्र वर्ष वित्यो।यो उसको नियमित सेवाकार्य हो।बाबु उसलाई एकटकले हेरिरहेकोछ।वास्तवमा ऊ नाम अनुसारकै रुपरङ्ग भएकि केटी छ रितु।त्यसमा मुन मधूर मुस्कान सहितको बोलीले जो कोहीलाई क्षणभर मै लट्ठ पारिदिन सक्छे।उसको छातीबाट बिस्फोट भएको जवानीको सुभाषले बाबुलाई चाचल बनाईरहेको छ।मानौ उसले समिपमा स्वर्गकि परी देखिरहेको छ।आफ्नो परिवारको सुख दुःखमा साथ दिने आफ्नै कम्लहरी हो भन्ने जान्दा जान्दै पनि उसले विस्तारै कोमल हातहरु समाउछ अनि विस्तारै गुलावी गालाहरु चिमोट्न थाल्छ र कपाल पनि सुम्सुम्याईदिन्छ।उसले बाबुको उद्धेश्य वुमु्छे र भन्छे॥बाबु!तपाईहरुको सेवा चाकडी गर्ने कम्लहरी हुँ म कुनै भाडावाली होईन।तपाई के गर्दै हुनुहुन्छ मलाई राम्ररी थाहा छछोड्नोस मलाई।मालिकले नोकरहरु प्रति गर्ने व्यवहार यो होईन।अरे॥रितु तँ क्या च्वाँक छेस भन्दै मुन उसका कोमल अङ्ग प्रत्यङ्गहरुमा आफ्ना बलिष्ठ बाहुहरु सयर गराउछ बाबुले।सँकोच र लज्जाको प्यालाले रितुको अनुहार रातो पिरो हुँदै जान्छ।ओठहरु थर थर काँप्न थाल्छन्।उसलाई आज के हुँदैछ ऊ आफैलाई थाहा छैन।उ जति जति लज्जित हुँदै जान्छे उति उति बाबुको कृयाकलापले सिमा नाघ्न थाल्छ।ऊ ठुलो असमाजसमा पर्छे।चिच्याउनु कराउनु मात्र एक विकल्प छ तर ऊ भोली घरबाट निकालिनु पर्नेछ वा कुकुर सरि मारिनेछे थाहा छैन।उसको शरीरमा एक किसिमको भयले साम्राज्य जमाउन थाल्छ।शरीरका नशाहरु सल्वलाउन थाल्छन्।मुख सुकेर कलेटी पर्छ।बोल्न चाँहादा चुहदै पनि निस्वर छ उसको आवाज।प्रतिकार गर्न चाँहादा चुहदै पनि हारेको अभिनयमा हात जोडेर साँकेतिक भाषामा अनुनय विनय गर्छे आफ्नो अस्मिताको लागि।तरत्यस बाबुरुपि राक्षससँग उसको केही जोड चल्दैन।उसले उचालेर विस्तारामा लिन्छ र क्षणभरमै रितुको निर्दोष कुमारित्व स्वाहा पारिदिन्छ।हृदयको राजकुमार आफ्नो पतिदेवलाई सुहागरातमा दिईने उपहार त्यो कुमारित्व माटोको घैला सरि फुट्यो छताछुल्ल।अनि रुँदै रुँदै वेहाल आफ्ना कपडाहरु मिलाउदै कोठामा आउछे तर उसलाई एक किसिमको छटपटिले निद्रा लाग्दैन।त्यस दिन देखि प्रायःहरेक दिन बाबुको पराक्रम त्यही हुन थाल्छ।हुन त आफ्नै घर आँगनमा गुलाफ फुले पछि कसलाई आवश्यकता पर्छ र सुवास खोज्न टाढाको वगैचामा जान।यस्तै भएको छ बाबुलाई।उसले स्वास्नी बनाई राख्ने सम्मको सपना देखाएको छ जुन रितुको लागि अन्तरिक्षका तारा टिप्न खोज्ो जस्तै हो । तर पनि ऊ भित्रको जवानी पोखिएर छताछुल्ल छ र अब उसले पनि बाबुको काखलाई स्वागत गर्न करै लाग्छ।सानै उमेर देखि सँगै खेल्दै आएकोले रितु र बाबु एक अर्काको कोठामा पस्नु र निश्कनुमा कसैले वास्ता गर्दैनन्।सत्य यो पनि हो हरेक कम्लहरीहरु परम्परागत रुपमा मालिक र नातेदारबाट बलात्कृत हुन्छन्ा् अनि अवैध गर्भ बोक्न वाध्य हुन्छन्।त्यसैले यो ज्यादती कम्लहरी प्रतिको सँस्कार नै हो।
बैँशको आवेगमा कैयौँ ऋतुहरु बाबुसँग विताई रितुलेत्यसको ठेगान छैन।होवस पनि कसरीउसको जीवनको त्यो कालो रातमा त प्रतिकार गर्ने सम्मको क्षमता पलाएन उसमा भने अबत उसमा एक किसिमको उन्माद नै जागृत भएको छ बैँशको।तर पनि उसको त्यो उन्माद अदृश्य छ।उसले नचाहेर पनि लुकाउनु परिरहेको छ।अनि उसले सँमिुन्छे मैँयासँगका अतितहरु।sति दयालु मैँयाम उनकि कम्लहरी भए पनि कहिल्यै रुखो वचन वोलिनन्हरेक सुख दुःखमा सँगै रहिन्।सबै जना देवता समान हुँदा हुँदै पनि बाबुको दानवी नजरले आज म यो अवस्थामा छु।खानदानीया कहलाउने तिमीहरुको व्यवहारलाई म थुक्छु॥थु॥ई॥क्क…।वास्तवमा उसले आफ्नै अगाडीको भित्तामा थुकेकि थिई त्यसैले उ मुस्किन्छे र फर्केर आउछे यथार्थमा।अनि ऊ बाबुको प्रतिक्षामा बस्छे।खाना खाएर सबै जना सुतिसकेका छन्।अबेर गरेर बाबु घरमा आउछ र खाना खान दिन्छे।खाना खाएर उ कोठा तिर लाग्छरितु पनि उसको पछि पछि लाग्छे।जव उ कोठामा पसेर ढोका बन्द गर्न थाल्छ रितुलाई आफ्नो पछाडी खडा भएको देख्छ।अनि उ खुशी हुदै उसलाई उचालेर विस्तरामा लिन्छ।तररोक्छे उसले बाबुको पराक्रमलाई अनि सुनाउछे आफ्नो स्थिति।म गर्भवती भएकि छु।डाक्टर बाट आज यो कुरा थाहा पाएँ।अब भन्नुस बाबु म के गरुँमलाई जवाफ दिनुहोस मेरो यो हालत किन गराउनु भो ऐ……ऽत्यसो भए तेरो लागि एउटा थारु केटो खोज्नु पर्ने भयोठिक छ म भोली विहान वुवासँग सल्लाह गर्छु भन्दै उसले रितु लाई कोठाबाट निकाल्यो।सगरमाथा मुैँ चुलिएको उसको पुरुषत्व रितुको कुराले क्षणभर मै स्वाहा हुन्छ।विचरा रितु भारी मन लिएर आप्ाु्नो भाग्यलाई दोष लगाउदै कोठामा फर्किन्छे।न त उसलाई सुत्न मन लाग्छ न त हाँस्न वा रुन नै।छाती फुलेर फुट्ला मुैँ भएको छ।उसको आँखाको वरिपरि उसको गाँउ घरछर छिमेकबाबा आमाभाई वहिनीलगाएत साथी सँगीहरु नाच्न थाल्छन् र उसलाई नै कुच्चिखाँउ गरे जस्तो लाग्छ।समस्या समाधानको कुनै उपाय नै देख्दिन उसले।अनि मैँयाको कोठामा गएर व्यूमुाँउछे उसलाई र आफ्नो समस्या राख्छे।विचरा॥मैँया !उ पनि रुखबाट खसे मुै भई तर पनि के गर्न सक्थि र।मात्र चॆली भएर चेलीको मर्म वुमु्न सकि उसले।हेरदिदी हामी नारी भनेका पुरुषका खेलौना हौ भन्ने सोच्छन् पुरुषहरु तर म तिम्रो वेदना वुमु्छु र पनि म बाट तिम्रो लागि केही हुन सक्दैन किनकी मैले पनि एक दिन यो घर छोडेर अवश्य जानु पर्नेछ।तर पनि हामीले मानवता विरुद्धको दानवीय व्यवहार सहनु हुदैन।तिमीलाई म भोली विहान पुलिश चौकिमा लैजान्छुअहिले सुत्न जाउँ।मैँयाका यस्ता नैराश्यपूर्ण कुराले मुन् रितुलाई विचलित वनाउछ।पुलिश चौकिमा गएर आफ्नो ईज्जत त माटोमा मिलाईने छ नै भने त्यो घरको ईज्जत समेत खरानी हुनेछ।त्यसकारण मैँयाको लागि भए पनि त्यो गर्नु हुदैन।sिनकी मैँया मेरी वालसखा होगुरु होमार्ग निर्देशक होसमाजकि चेली हो जसले सम्पुर्ण नारी हृदय वुमु्न सक्छे र बाबु जातका नरभक्षीहरुको खोईरो खन्नेछे।
यसरी रितुले हरेक भाँतीका कुराहरु सोच्छे।मानौँ उसको अन्तस्करणमा बिचारहरुको भेल उर्लेर आएकोछ।sुन गलत र कुन सही उसले छुट्टयाउन सकिन।विरक्तिएर आफ्नो जीवन आफै देखि भाग्न थाल्छ।जीवनको अवमूल्यन भएकोले मृत्यु भन्दा अरु प्यारो नभएको कल्पना गर्छे ऊ।यो पापिष्ट वस्तीमा भन्दा त्यो अस्ताचलको सँसारमा धेरै खुशी र सुखी मानिसहरु देख्न थाल्छे।न त उसलाई आमाको स्नेहले रोक्न सकेको छ न त भाई वहिनीको तोते वोलीले ।उसलाई लाग्छ जति सक्यो चाँडै जानु पर्छ यो वस्ती छोडेर।रोशनीसँग निशाको पराजय हुनु पुर्व नै उसले त्यो अस्ताचल चुमेको हुनु पर्छ।ऊ व्याकुल हुन्छे र एउटा दोपट्टा लिएर वाहिर निश्कन्छे।लाखौँ ताराहरुको प्रकाशमा पनि अदृश्य त्यो बारीको आरुबखडाको रुख उसको नजरमा मुलमुली आउँछ।यो सँसारको मोहरुपी जाल भन्दा त्यो वृक्ष प्यारो लाग्छ।उ त्यस रुखको फेदमा जान्छे र घर तिर फर्केर हेर्छेउसको कोठाबाट छचल्किएको विजुलीको प्रकाशले विदाईका हातहरु हल्लाए जस्तो लाग्छ।अनि एक पटक त्यस वृक्षको पातलाई चुम्छे र एउटा हाँगोमा चुन्डिको सहाराले स्वर्गिक यात्राको पथमा भर्याङ्गहरु चढ्छे फटाफट्…………
निशाले आफ्नो पराजयी अनुहार लुकाई सकेको हुन्छ।हिमालका अग्ला चुचुराहरुमा सुर्यका स्वर्णिम किरणले लुकामारी खेल्दैछ।गाँउ भरि हल्ला चल्छ रितुले आत्माहत्या गरी रे…राजासाबकि कम्लहरी त मुण्डिएर मरी रे…।तर त्यहाँ श्रद्धाका दुई थोपा आँशु मुार्न कोही आएन ।मात्र हेरिरहेछन् धेरै परबाट एक कम्लहरीको मुण्डिएको लाश…फगत लाश मात्र एउटी कम्लहरीको।

टङ्क चन्द
तु_िल्सपुर ९ वेलुवा दाङ्ग
हाल मलेशिया ।

कथा

2010-01-25T10:31:00.000-08:00

एउटा समयको अन्त्य,,,,,,

उसले बा-आमालाई धेरै पटक अनुरोध गरेको थियो ता कि उसको बिहे नगरियोस् । ऊ एक पटक विदेश जान चाहन्छ र पैसा कमाएर आएपछि मात्र विहे गर्न चाहन्छ । यस्तो वेरोजगार भएको बेला विहे गर्नु भनेको आफ्नो जिन्दगी बर्बाद गर्नु हो । यो उसको तर्क थियो ।

बाबु भने उसको विचमा थिए । आमा विहे नगरी नछाड्ने छोराको । दमको रोगी कुन बेला सिलटिमुर हुने हो मर्नु अघि छोराको जरामा पानी हालेको हेरेर मर्न पाए हने धोको थियो । बेरोजगार बस्ने रहर त कहाँ थियो र उसको । रोजगारको आशाले पटक-पटकको चुनावमा उसले पार्टिहरु फेर्दै प्रचार प्रसारमा लाग्यो । बिडम्वना । जुन बेला उसले ुचन्द्र ग्रहण ु नामको पार्टीको झण्डा बोकेर लाग्यो त्यसबेला प्रतिपक्ष अर्थात ुसूर्यग्रहणु नामको पार्टीले चुनाव जित्यो र त्यही दलको सरकार भएपछि कुन मुखले रोजगार माँग्न जाने हिजो त्यही दललाई उसले आफ्नै नेतृत्वमा गाउँ पस्न दिएको थिएन । तै पनि उसको पार्टि शसक्त प्रतिपक्ष थियो उसको नेताले सिफारिस गरिदियो धेरै पटक फोन पनि गरिदियो तर अन्ततोगत्वा सबै बेकार ।

देशमा रोजगारीको उसले कुनै संभावना देख्न छाडयो । कुसर्िमा बस्नेहरु केवल कुसर्ि जोगाउने भन्दा अरु काम गर्न नसक्ने भएका थिए । कहिले काहीं यस्तो पनि हुन्थ्यो आफ्नै कुसर्ीको खिलाफमा मत जाहेर गरेर आफ्नो कुसर्ी जोगाई राख्ने अभिष्ट पनि पालीरहेका हुन्थे कुसर्ीमा बस्नेहरु । उसलाई त्यस्ता कुसर्ीमा बस्नेहरुसँग धेरै आशा गर्नु झन् बेकार लाग्यो र यो सब छाडेर गाउँमै बस्न मन लाग्यो । केही समय तरकारी खेतीगर्ने विचार ग-यो । कहाँ छ र पढे लेखेको मानिसले खेती गर्नु हुन्न त्यो त झन् उत्तम कुरा हो । तर उसको सबै उत्पादन बेकार भयो राम्रो बजार पाउन सकेन । देशमा कुनै ठूला कलकारखाना खुलेनन् भने काम पाउने संभावना पनि रहन्न र यस्ता खाले उद्योग संचालन हुने योजना आयोजना बन्ने संभावना पनि क्षिण हदैं थिए ।

ू तीस वर्ष उमेर पुग्न आँटयो कहिले विहे गर्छस् छोरा ु आमाको यस्तो बारम्बारको कचकचले ऊ आजित भयो र स्वीकृति दियो । फलस्वरुप विहे भयो । छोरा र छोरी जन्मे । जिम्मेवारी बढ्दै गए । आर्थिक अवस्थामा कुनै पूर्णिमाको चन्द्र झुल्केला भन्नु परेन सधैं औशीको औंशी नै । बा-आमा झन् बुढा-बुढी हुदैंछन् । छोरा-छोरी हुर्किदैछन् । समस्याको बाढी जहिले साउने भेल जस्तै घट्ला भन्नै नपर्ने ।

ू जो छ म चािहं विदेश लागंे अब हेर सारै भएन । ु मनको वह कसैलाई न कह भनेपनि पत्नीलाई भन्नै प-यो सुनायो उसले । पत्नीले अँगेनाको बलेर कालो हुन थालेको दाउराको फेदमा समातेर खरानी झारी । ओ हो ! भीत्र त आगो रहेछ । उजेलो ! संभवतः उसले आफ्नो जीवनमा यस्तै नसाचेको उजेलो भित्रिन् सक्ने कल्पना गरी । एउटा सानो फिलिङ्गोलाई दाउरा थपेर फुक्तै सल्काउँदै अँगेनो उजेलो हुनेगरी खाना पकाईयो यत्रो खरानी जम्मा भयो त्यो पनि भाँडा मस्काउन काम लाग्छ । हाम्रो जीवनमा पनि कुनै यस्तो उपयुक्त फिलिङ्गोले सिङ्गै जीवन उजेलो पार्न सक्दैन र आफ्ना आँखालाई अँगेनाको मास्तिर डढेको कालो भित्तातिर हेरेर अडाई । जीवन यस्तै कालो मात्रै पनि हुनसक्छ सधैं मनमनै गम खाई । छोरा मान्छेलाई सदैव घरखेत मात्रै पनि त भन्नु भएन । गाउँमा अर्को समस्या पनि शुरु भएको थियो । जवान मानिसहरु एकाएक हराउन थालेका थिए । घरमा मात्रै बसिरहँदा हराउने संभावना पनि उत्तिकै थियो । हरेक दिन एक दुई जना हराईरहेका हुन्थे । कहाँ जान्थे कसले लान्थ्यो कसैले कसैलाई भन्दैनथे ।

ू हुन्छ जानुस् । ु पत्नीको मन नलागी दिएको सहमतीले उसलाई नयाँ उर्जा थपेको थियो । घर खेत बन्धकी राखेर भएपनि उसले जाने निर्णय ग-यो । जाने कहाँ के काम गर्न जाने कति कमाउन सकिएला कति लगानी लगाउनु पर्ला भिसा पाउनको निम्ति अब यस्ता धेरै प्रश्नहरु मनमा खेल्न थाले ।

ऊ भोली पल्टै काठमाण्डौ हिड्यो । सासु- ससुरा गाउँमा बस्छन् । सालोले घर बनाएर बसेको छ काठमाण्डैामा । एका विहानै सालोको घर खोज्दै पुग्यो ऊ । आफ्नै बाबु-आमासँग कुरा नमिलेर गाउँ नगएको दशौं वर्ष भैसकेछ उसको सालो । त्यस्तोले उसलाई के सहयोग गर्ला र तै पनि आफन्त भनेको यस्तै बेला त हो नि भन्दै मनमनै ऊ गन्तव्य सोझ्याएर उतै हिड्यो ।

कति मानिसहरु काठमाण्डौ ओइरिएका उसको सालोको श्रीमतीको दाई र भिनाज्यू पनि गाउँमा बस्न नसकेर गाउँबाट विस्थापित भई उसैकोमा बसिरहेका गाउँ कहिल्यै नपुगेकी शहरमा जन्मेर हुर्केकी सालोको श्रीमती अब लोग्नेको पनि भिनाज्यू आउँदा झनै अप्ठेरो महसुस गर्न थालिन् । बाध्यता र विवसताको भारीले थिचिएको मानिस जस्तो सुकै दःुख र कष्ट उठाउन पनि तयार हुने गर्छ । ऊ लाचार भयो बाध्य थियो अरु कुनै उपाय थिएन । होटेलमा बस्न खल्ती तातो थिएन । ऊ जस्तै कामको खोजी र विदेश जाने आशामा वषौं देखि काठमाण्डौमा हल्लिएकाहरुको भीड निकै ठूलो थियो । भोलीपल्टबाट उसले पनि आफुलाई त्यो भीडमा समावेश गर्न थाल्यो ।

हरेक दिन अनिश्चितता बोकेर उसको अगाडी आईरहेको देख्यो उसले । म्यान पावर कम्पनीमा आफ्नो सर्टिफिकेट र पासपोर्ट बुझायो उसले । अनुभवमा उसको कुनै थिएन । योग्यता भन्दा अनुभवको आवश्यकता थियो । कुनै व्यावसायिक तालिम र अनुभव हाँसिल गर्ने मौका उसले कहिले पो पायो र दिनभर सयौं म्यानपावर कम्पनिहरु च्ाहार्नु र साँझ पैदल हिडेरै सालोको घर पुग्नु उसको एक प्रकारको दैनिकी थियो ।

ू कहिले काही साथीकोमा पनि बस्नु हुन्न नि कहिले उड्ने हो भिनाज्यु अनि गाउँतिर फर्किने त छाँटै देख्दिन नि त ु

श्रीमतीको यस्तो प्रश्न सुनेर सालो एकोहोरो कोठाको भित्तामा हेरिरहन्थ्यो । सायद ऊ कुनै कुरा भन्न र बोल्न मनासबि ठान्दैनथ्यो ।

ू तिम्रा पनि त दाई र भिनाज्यु बसिरहनु भएको छ महिनौं देखुन् ु उसले यस्तो पनि भन्न सकेन ।

म्यानपावरहरुमा भेला हुन्ो बेरोजगार युवाहरुको बिचमा अकसर यस्ता कुरा हन्थे ।

पहिलो - ू मलाई पन्ध्र दिनमा यसले उडाएन भने त म यसलाई काट्छु । एक वर्ष भैसक्यो पचास हजार लेको ु

दोश्रो - ू के गर्ने यार साला यत्रो दुख पाईन्छ भन्ने थाह पाएको भए त बरु उतैतिर जान्थें । महिनाको दश हजार दिन्छु भन्दै थिए । ु भए बैकण्ठपुरीको राज नभए चपरी मुनीको बास त हुन्थ्यो ु अरु के नै हुन्थ्यो यस्ता ठग दलालहरुलाई त ठिक पार्न सकिन्थ्यो । ु

तेश्रो - ू म त एकपटक मात्रै उड्न पाए भनंे फर्केर के आउँथंे ।

चौथो - ू मलाई त बहिनीको बिहे र भाईलाई पढाउनु पर्ने समस्सेले च्यापेर हो नत्र त त्यस्तो मान्छे गिड्ने ठाउँतिर कल्लाई जाने रहर हुँदो हो ु

यस्तो लाग्थ्यो यो चौथो युवक जस्तोसुकै जोखिम उठाउन पनि तयार देखिन्थ्यो ।

उसले दिनहुँ यस्ता धेरै कुराहरु सुन्यो । बेला-बेला घर सम्झियो । परिवार सम्झियो । उसलाई विदेश जाने रहर नलागोस् भन्ने चाह्यो । गाउँ पनि धेरै दिन सजिलै बस्न नसकिने निक्र्योल ग-यो उसले । ऊ पुन ः पलायन हुनै प्रतिबद्ध भयो । उसले पढेको कलेजको छेऊबाटै हिडदा उसले आफ्नो अतित पनि संम्झ्यो । देश विकासमा सहभागी हुने ठूलो आकाङ्क्षा लिएर उसले पढेको थियो । तर विवस आज ऊ एउटा सामान्य अदक्ष शक्तिका रुपमा अर्को देशमा आफ्नो रगत र पसीना चुहाउन उत्सुक भएर लागेको छ । मनमनै सोच्छ ू ख्वै कहाँ छन् ती स्वर्णिम सपनाहरु जुन उसले हिजो देख्ने गरेको थियो ु

पढेर पनि देशको सेवा गर्न नपाई विदेशीनुपर्ने बाध्यताले उसलाई आफैं प्रति एक प्रकारको घृणा लागेर आयो । उसका अघिल्तिर सबै विकल्पका ढोकाहरु बन्द भएको देखेपछि मात्र ऊ यसरी विदेशिन पुगेको थियो ।

ू अचेल हुलाक चलेको छैन । फोन अबरुद्ध भएको पनि महिनौं भैसक्यो गाउँमा फोनबाट बोलाउँदा पनि खबर गरेर आउन २ दिन लाग्छ । मलाई वीस हजार जति ऋुण सहयोग गर तिमीले म जाने बित्तिकै पठाई हाल्छु । ु

सालोसँग उसले आफ्नो जिज्ञासा पोख्यो ।

सालो र उसको श्रीमतीको रातभर निकै चर्का चर्की परेछ क्यार यस विषयलाई लिएर । विहान केटाकेटीलाई पनि सालोले नै खाना खुवाएर स्कूल पठायो । आफ्नो भिनाज्यू र श्रीमतीको दाजु र भिनाज्यू दवैलाई आफैं पकाएर खानु म त अफिसमैं खान्छु क्यान्टिनमा भन्दै िहंड्यो । घरका पाहुनाहरुले एकले अर्काको अनुहार हेर्दै लुसुलुसु बाहिरिए । ऊ पनि एउटा आफन्तको घर खोज्दै निस्क्यो । बिहानको दश बजिसकेको थियो । ढोका ढङढङ गर्दा नोकर्नीले बरण्डैबाट घरमा कोही पनि नभएको संकेत गरी उसले बुझेनछ काठमाण्डौमा मानिसहरु विहान ९ बजे नै काममा पुगिसक्नुपर्ने भएकाले आठै बजे घरबाट निस्किन्छन् ।

ऊ पुन ः सडक र गल्लीहरु नाप्दै िहंड्यो । होटेलमा पसेर आलु र च्यूरा फँक्यायो । म्यानपावरको मानिसले पैंसा चाँडै लेऊ भिसा लगाईदिन्छु भनेको कुरा सम्झ्यो । म्यानपावरको अफिसमा पुग्यो । उसले तीस हजार पहिले बुझाई सकेको थियो । बाँकी वीस हजारको समस्या थियो । उसले धेरै जनालाई सम्झ्यो जो वर्षाैं अघिदेखि नै काठमाण्डौ आएर बसेका थिए उसका गाउँलेहरु तर उनिहरुबाट पनि खासै समस्या समाधान हुन सक्ने आशा उसलाई भएन कति जनाले त उसलाई ठाडै चिन्न अस्विकार गरिसकेका थिए ।

ू ल भाई तिमीले जहिले वीस हजार बुझाउँछौं त्यही दिन तिम्रो भिसा हातमा । ु

म्यान पावरको डाइरेक्टरले उसलाई आज पनि त्यही कुरा दोहार्यायो ।

उसले एकनासले डाइरेक्टरको आँखामा हेरिरह्यो । उसका आँखा कति निर्दयी थिए । उसको अनुहारले आफ्नो गरिबीको उपहास गरेको लाग्यो उसलाई । बाध्यताको अघिल्तिर सबैकुरा सैह्य हुनेरहेछन् ।

ू हस् म चाँडै बन्दोबस्त गर्छु । ु

यति भन्दै ऊ त्यहाँबाट निस्क्यो । उसका अगाडि धेरै बाटाहरु थिए । सडक र चोक गल्लिहरु थिए । उ भने मौन लक्ष विहिन थियो । साँझ कता जाने पैसाको जो हो कसरी गर्ने गाउँमा अचेल जग्गा त्यति सजिलै बिकि्र हुँदैन । बेचेर पनि बा-आमा अनि श्रीमती र केटाकेटीले केले पेट पाल्ने त्यो पनि अर्को समस्या थियो । गाउँकै एउटा व्यापारी जो वर्षौ देखिन् काठमाण्डौंमै व्यापार गर्थे उनैलाई भेट्ने निश्चित गरी त्यतै हानियो ।

ू महिनाको सयकडा पाँचले तिर्छु । मेरो समस्या बुझिदिनुस् मलाई तीस हजार ऋुण दिनुस् । ु

उसले टिकटको समेत बन्दोबस्त हुने गरी प्रस्ताव गर्यो । व्यापारीले उसको प्रस्ताब स्वीकार गरे । एक वर्षको भाखा राखेर पैंसा झिक्यो र अर्को हप्ता ऊ विदेशियो ।

विदेश जानेहरुको ताँती । एअरपोर्टमा उसलाई विदाई गर्ने कोही पनि थिएनन् । हवाई जहाजले काठमाण्डौं छाडेपछि उसले एकपटक रुमालले आँश पुछ्यो एक्लै । श्रीमती छोरा-छोरी र वृद्ध बा-आमालाई सम्झ्यो । उसले मनभरी कल्पना गर्यो । कमाएको पैसाले सर्वप्रथम ऋण तिर्छु । छोरा छोरीलाई बोर्डिङमा राखेर पढाउँछु । श्रीमतीलाई शहरमा डेरा खोजेर राख्छु अनि विस्तारै घडेरी किन्छु घर बनाउँछु ……॥आदि आदि ।

संझिदा संझिदै उसको हवाई जहाज दोहा एअरपोर्ट ओर्लिसकेछ । ऊ एअरपोर्टबाट के निस्केको थियो एउटा अग्लो दारीवालले उसलाई इशाराले बोलायो र अर्को अग्लो टोपीवाललाई फारसीमा के के कुरा गरेर उसलाई जिम्मा लगायो । गर्मी सहन नसकेर उसको ओठ मुख सुकिसकेको थियो । टोपीवालले उसलाई आफ्नो गाडीमा राखेर लिएर गयो । ऊ धेरै डराईरहेको थियो । यस कारण कि उसलाई यो मानिसले जे पनि गर्न सक्छ । सहरभन्दा धेरै टाढाको गाउँमा लिएर गएको थियो उसलाई । असाध्यै दु्रत गतिमा गाडी चलिरहँदा पनि उनिहरु दश घण्टामा त्यस नयाँ ठाउँमा पुगेका थिए ।

त्यो मानिसले उसलाई के के काम गर्न जानेको छ भनेर टुटे फुटेको अङग्रेजीमा सोधेको थियो र यसले पनि आफुले औपचारिक रुपमा कुनै व्यावसायिक तालिम प्राप्त नगरेको कुरा इमान्दिरीपूर्वक बताएको थियो ।

भ्ााेलीपल्ट बाट उसलाई भेडी गोठतिर लगियो र सयौंको सख्यामा भेडा चराउने जिम्मा दिइयो । यदि त्यो बथानबाट एउटै भेडा हरायो भने पनि उसको तलबबाट काटिने कुरा बताइयो । कुनै कामको निक्र्यौल र निधो नगरेर आएकोमा उसलाई पछुतो भयो । उसलाई मात्र यति भनिएको थियो ू जे होस् काम राम्रै हुन्छ । ु

उसलाई भेडी गोठको माथि सुत्ने बन्दोबस्त गरिएको थियो मानौं ऊ पनि एक प्रकारको भेडा हो । दिनभरको थकाई र रातभर भेडाको बेला बेलाको कराईले ऊ सुत्न सक्दैनथ्यो । दुई महिनाको यस्तो कष्टकर जीवनपछि उसले एक दिन त्यहाँबाट भाग्ने विचार ग-यो तर समस्या उसको पासपोर्ट र भिसा त्यही व्यक्तिसित थियो । यो विचमा ऊ धेरै पटक विरामी पनि परेको थियो । केटाकेटी र श्रीमतीको संझनाले ऊ धेरै आहत भएको थियो । उसले धेरै पटक आफु र आफ्नो भाग्यलाई धिक्कारेको थियो ।

एक दिन ऊ अचानक त्यहाँबाट भागेर सहर पस्यो । उसले सहरमा त्यहाँ भन्दा पक्कै कुनै गतिलो काम पाउने आशा गरेको थियो । काम खोज्दै जाँदा उसले एउटा ठूलो काठको कारखानामा काम पायो । त्यहाँ पनि उसले प्रशस्तै शाररिक श्र्रम गर्नु पर्ने भयो । ठूला - ठूला मुडालाई ओल्टाउने र पल्टाउने मेसिनमा राख्ने । साइज मिलाएर मेसिनबाट चिराउने । यो झन् कष्टकर काम थियो । केही महिना पछि उसले यो काम पनि छाडेर पुन ः भौतारियो । ऊ केही महिना काम गथ्र्यो र पुन ः केही महिना बेरोजगार बस्दा बचत हने कुनै संभावना रहन्न थियो । एक वर्षमा उसले बल्ल बल्ल ऋण तिरेको थियो । उसले धेरै ठाउँमा कामको खोजी गर्यो । ग्याँस लाईनमा काम गर्ने अवसर थियो तर कतिखेर ज्यान जान्छ ठेगान हँुदैन थियो ।

होटेल र रेष्टुरेन्टमा गार्डको काम पाइन्थ्यो तर यति थोरै पैंसामा काम गर्नु पथ्र्यौ कि महिनाको दई चार हजार नेपाली पैंसा पनि बचत गर्न हम्मे पथ्र्यो । कुकमा तालिम प्राप्त नभएको मानिस अयोग्य मानिन्थ्यो । गर्मीको कारण सबै प्रकारका शाररीक श्र्रमका कार्यहरु गर्न धेरै अप्ठेरो हुन्थ्यो । गाह्रो काममा केही बचत हन्थ्यो जुन गर्न ऊ असमर्थ हुन्थ्यो । सजीलो कामको वचत एकदमै कम हुन्थ्यो पेट पाल्न र सामान्य गुजेरा मात्र हुन्थ्यो ।

यस्तो अन्यमनस्क अवस्थामा उसले धेरै पटक आफ्नो देशलाई संझेको पनि हो । गाउँको दृश्य बारम्बार आईरहन्थ्यो उसको मन मस्तिष्कमा । बाध्यता भएपछि आखिर मानिसले जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिलाई पनि सहज रुपमा लिनु पर्दोरहेछ । सुखको परिकल्पना बोकेर विदेशिएको ऊ आज दुख र पिडाको दल दलमा उ_िक्सनै नसकिने गरी भासिएको छ ।

उसले देखेका सबै सपनाहरु आँखाबाट एक एक गरी हराउँदैछन् छिचिमराको जीवनचक्र जस्ता भैसकेका छन् उसका सपनाहरु पखेटा लगाएर छिनभर उडेपनि पखेटा झर्दा नझर्दै मृत्यु वरण गरिसके झैं विदेशमा पुग्दा नपुग्दै उसका सपनाहरुले छिचिमराको जीवन वरण गरेको यथार्थ छ उसँग ।

आफु जस्तै विदेशिन थालेका धेरै उसका साथीहरुलाई उसले नआउन भन्यो । परदेश स्वदेश जस्तो सुगम र सरल हुँदैन । परदेशी जीवन अर्काको इशारामा चलेको हुन्छ । शाररिक र मानसिक दुवै पीडा भोग्नु परेको हुन्छ । दुखको भुँमरीमा अनेक हन्डर खाँदै उसले दुई वर्ष वितायो । ऊ आज अत्यन्त खुशी थियो । खुशी यसकारण थियो कि ऊ त्यो दुखको महासागरबाट पौडिदै किनारा लाग्ने तयारीमा थियो । उसले नेपालबाट ल्याएको पुरानो झोलालाई नयाँ झोला भित्र हाल्यो । श्रीमती र केटाकेटीको तस्विरलाई पनि जतनले झोलाको खल्तिमा हाल्यो । छोराछोरीलाई एकजोर लुगा किन्यो झोलामा हाल्यो ।

जहाजले अब खाडी मुलुकलाई विदाई गरिसकेको थियो । जसरी दुई वर्ष अघि ऊ देश छाडेर जाँदा उसका आँखामा असंख्य सपनाहरु थिए । आज भने उसका आँखामा कुनै सपना थिएनन् । उसको कुनै उद्येश्य थिएन उद्येश्यविहिन ऊ फर्किदै थियो । उसले भविष्यको बारेमा केही पनि सोचेको थिएन । उसले अब आफ्नो कुनै भविष्य पनि देखेको थिएन । ऊ किन विदेशिएको थियो किन फर्किदैछ स्वदेश उसले अब केही ठम्याउन सकिरहेको थिएन ।

रेडियो र टि।भि। बाट समाचार आइरहेको थियो काठमाण्डौं एअरपोर्टमा अवतरण हुनु दश मिनेट अघी मौसमको खराबीका कारण खाडीबाट आएको चालिस नेपाली यात्रु सहितको एकसय वीस जना यात्रु बोकेको ………॥एअर लायन्सकेा जहाज पहाडमा ठोक्किएर दुर्घटनाग्रस्त ……सबै यात्रीको मृत्यु भएको आसङ्का ………॥खोजतलास कार्य खराब मौसमका कारण अबरुद्ध ………ु एउटा समयको अन्त्य !

अभिशप्त समय” कथा संग्रहबाट

-घनश्याम शर्मा

हेटौंडा मकवानपुर

नेपाल

कथा

2010-01-04T10:38:00.000-08:00

छिरिङ डोल्मा र अनाम शहीदहरु....!

मलाई खाडी जानु छ । कति पैसा लाग्छ एकाएक मेरो अघिल्तिरबाट महिला स्वर निस्क्यो । एकाबिहानै म कम्पनिको कोठा खॊलेर बसेको मात्र के थिए आँखामा एकभारी सपना बोकेर हिडेकी अन्दाजी बाइस बर्ष होला यो उमेरको अनुहार देखा परिन् । धेरै विवश मान्छेका विकराल समस्याका पहाडहरुले म थिच्चीरहेको हुन्छु । उनीहरु समस्या सुनाउँछन् पैसा दिने कुरा गर्छन अनि त्यस वापत उनीहरुलाई मैले विदेश विशेष गरी खाडी मुलुकहरुमा काम दिलाई दिनु पर्छ । धेरैले मेरो अगाडि आँसु बगाएका छन् । उनीहरुका आँसुका धाराले मेरो मुटु पनि छियाछिया भएको हुन्छ । मेरो पनि पेसा पेसासँग जोडिएको बाध्यता हो । पैसा नलिकन म कसैलाई यस्तो सहयोग गर्न सक्तिनँ । बस्नोस् मैले उनलाई सालिनतापूर्वक अगाडिको कुसर्ी देखाए । उनले मेरो कोठाको चारैतिर भित्तमा हेरीन् । रङ्ग उडेका कोठाका भित्ताहरु उनको रङ्गहिन जीवन जस्तै ठानिन् होला उनले । दुब्लो शरिरमा कुर्था सुरुवाल यसरी झुण्डिएका थिए तिनलाई जबरजस्ती झुण्डाइएको होस् । कहिले लिपिस्टिक नलगाउने मानिसले पहिलो पटक लिपिस्टिक लगाएका आंेठ हांस्न नचाहेरै जबरजस्ती हंास्न खोजिरहेको जस्तो लाग्ने मुहार ।
घर कता
मेरो प्रश्न थियो यो
उनको उत्तर
मानेपोखरी
मलाई थाहा छैन यो मानेपोखरी भन्ने स्थान नेपालको भूगोलमा कहाँ पर्छ । उनले यसरी जवाफ दिएकी थिईन्कि म पनि मानेपोखरी छेउछाउकै बासिन्दा हुँ अथवा म उनको मानेपोखरीलाई राम्रेासँग्ा चिन्छु ।
उनको बारेमा मनमा अनेक विचार आइरहे यो उमेरको यो केटी विदेशमा गएर काम गर्ने आट गरेकी छ । यसको हिम्मतलाई मान्नैपर्छ तर जुन आत्मविश्वास म उनको आँखामा देखिरहेको छु त्यो आत्मविश्वासका साथ डटेर संर्धष गर्दै काम गर्न पाए त आफ्नै मुलुकमा पनि यसले राम्रै प्रगति गर्दी हो ।
खाडीबाट माग भै आएको मेनपावरको सूचि मैले उसलाई देखाएँ । कामको किसीम मासिक तलब अनुभव तालिम आदिको चार्ट थियो त्यो । उसले एकनास त्यसमा आँखा अड्याई । उसले पढ्न सकि या सकिन तर प्रयास गरेको देखिन्थ्येा । उसको अनुहारमा अनेक प्रकारका भावहरु एकपछि अर्को प्रकट भैरहेको म देखिरहेको छु । सानो हाते झोला भुँईमा राखेर सोधी-ः
ूतपाईँ नै पढि दिनोस् न मलाई अङ्रेजीमा लेखेको आउँदैन ।ू
कति कक्षा पढेकी छ्यौँ
आठ कक्षामा फेल भएँ । त्सपछि स्कुल जानै पाईँन ।
स्कुल पढ्ने इच्छालाई थाति राखेर यतिका बर्षमा उसले के गरेकी होली ऊ घरी भित्ता हेर्छे घरी टेबुलमा राखिएको फोनको सेट । फोन सेटका अंंकमा आँखा डुलाइरहेकी छ मन अन्तैतिर होला म यस्तै अनुमान गर्छु ।

कुकको तालिम लिएकी छौ
छैन
उसो भए कुनै सिप तालिम केही छ त
मैले यसो सोधीरहँदा उसको अनुहारमा निराशाका छायाहरु देखिन थाले उसको अनुहार एक प्रकारले रंगहिन जस्तै देखिन थाल्यो । उसलाई डर लागेको अनुभव गरे मैले । कुनै तालिम नलिई विदेशीनु त्यति सजिलो छैन भन्ने उसले बल्ल थाहा पाई धेरै बेरको मौनतालाई तोड्दै भनि ः
सर घरेलु तालिम लिएकी छु । स्वेटर बुन्ने । यसो भन्दा उ आफूलाई सहज बनाउने कोशिस गरिहरेकी थिई । उसको आत्मविश्वास केही बढिरहेको म देखीरहेको थिएँ । खाडिमा त स्वेटर बुन्ने काम पाइन्न नि ! त्यहाँ त घरेलु कामदार गार्ड कापर्नेटर इलेक्ट्रिेसियन पेन्टर ड्राइभर प्लम्वर आदि आदिको पो काम हुन्छ । त्यसमाथि पनि त्यहाँ महिलालाई काम गर्न त्यति सजिलो छैन । हामी पठाउन त पठाइदिन सक्छौँ तर बाँकी सबै जिम्मा आफ्नै हो नि !
हुन्छ सर मलाई पठाइ मात्र दिनुस् न ! हाम्रो गाउँँतिरका ल_िप्सबोटे कान्छा पनि त्यतै छ । सुन बुढाको माइलो छोरा पनि पोहोर गएको हो उतै छ । धोरसिङे काका अन्तरकी सुन्तलीे टिके सूर्जेको बाऊ सबै त्यहि त छन् नि ! सबैले त्यहाँ केही हुँदैन आए हुन्छ भनेका छन् ।
उसको जसरी भएपनि जाने नै निर्णय सुनेपछि मैले उसको व्यक्तिगत विवरण टिप्न थाले ।
नामः छिरिङ डोल्मा
वर्षः २४
ठेगानाः मानेपोखरी आदि आदि………

मैले उसलाई चालिस हजार लाग्ने र पासपोर्ट लिएर अर्कोदिन भेट्न भने
ऊ विश्वासका साथ फर्केर गई । म उसको बारेमा सोच्न थालें उसले किन यसरी विदेशीनु पर्ने बाध्यता भयो । हुन त द्वन्द्वको कारण युवाशक्ति पलायन भै रहेका छन् ।
प्रत्येक दिनजसो एउटै म्यानपावर कम्पनिले दशदेखि पन्ध्रजना पठाउने गर्छन् । एअरपोर्टमा विदेश ओइरिरहने संख्या प्रत्येक दिन आठसय जस्तो छ । यस्तो कहाली लाग्दो युवा पलायनको अवस्था देख्दा मुटु भक्कानीएर आउँछ । गाउँहरु बुढाबुढी मात्र बस्ने थलोकॊ रुपमा रुपान्तरण भैरहेको देख्दा हामी कता लाग्दैछौँ होला सोच्ने बेला कहिले आउने होला ।
ऊ अर्कोदिन मेरो कार्यालयको कोठामा आइपुगी । सर घरमा बा आमा र एउटा दाइले सारै गरे जाँदै नजा भन्छन् । एउटा दाई आर्मीमा जागिरे छ उसलाई त भनेकै छैन मैले । थाहा पाए त जानै दिन्न ।
तिमी जाने अन्तिम निर्णय गरेरै आएकै हो त
हो !
उसले यति मात्र भनि । उसले भन्न खोजेका थुप्रै कुराहरु अव्यक्त रुपमा नै बुझ्न सकिन्थ्यो । गाउँमा बस्ने अवस्था छैन
शहरमा रोजगारीको अवसरहरु छैनन् । सधैँ अर्को अर्को साथीकोमा पाहुना लागेर कतिन्जेल पेट पाल्ने कतै पनि केही गरीखाने अवसरका ढोकाहरु बन्द हुन थालेपछि बौलाउनु भन्दा मर्नु निको भन्ने जस्तै पलायन हुन विदेशीनु भन्दा खै के गर्न सकिन्छ सधै निराशा कुण्ठा र अनिश्चितता बोकेर बाचिरहुनको पीडा बाँच्नेहरुलाई थाहा हुन्छ । आदि आदि भन्न खोजेको र भन्न नसकेको सङ्ग्रह हो - छिरिङ डोल्मा ।
मैले पनि उनलाई पठाइदिने बाचा गरंे । हाम्रो लेनदेन भो । कागजपत्र छोडेर ऊ गई ढोकाबाट बाहिर निस्केपछि ऊ पूनः भित्र आएकी थिई मलिनो फुङ्ग उडेको अनुहार बनाएकी थिई ।
सर मैले के विसे्र जस्तो लाग्येा । के छाडेछु भनेर फर्केकी छैन रैछ ।त्यसै पो ए भैगो जान्छु है े !
मलाई भन्न मन लागेको थियो छिरिङ तिमीले आफ्नो सिङ्गो युवा रगत विदेशीलाई बेचेको कागज छाडेकी छौ । तिमीले आफ्नो युवा जोस र जाँगरलाई अरुकै निम्ति बन्दकी राख्ने निर्णय गरेकी छ्यौ बाआमा र आफ्नो खातिर । बेरोजगारको अत्यास लाग्दो पीडा खप्न नसकि विदेशीने भारी मलाई विसाइदिएर गएकी छ्यौ ।
केही महिनाको अन्तरालपछि छिरीङलाई मैले भिसा र टिकट थम्याएँ । यस पटक उसले मेरो अनुहारमा हेर्न सकिन । मैले उसको भविष्यतिर चियाइरहेका आँखालाई हेर्न खोजेको थिएँ । उसले मुख अन्तै मोडी । भिसा र पासपोर्ट बोकेर ऊ फटाफट निस्कीे । लाग्थ्यो ऊ निकै हतारमा छे । तैपनि मैले एकछिन रोकेरै भने -ः
तिमीलाई कुनै समस्या परे मलाइ सम्झिनु सम्पर्क गर्नु ।
हस् धन्यवाद
यति भन्दै ऊ हतारहतार आफ्नो बाटो लागि म आफ्नो काममा व्यस्त भएँ ।
धेरै दिनसम्म मलाई छिरिङ डोल्माको छायाँले पछ्याइ रह्यो । उसको दैनिकी कस्तो भयो होला काम कस्तो गर्दैछे होला विस्तारै समयको व्यस्ततासँगै अरुको जस्तै मेरो मानसपटलबाट छिरि डोल्माको चित्र हराउँदै गयो ।
यो चार वर्ष अघिको कुरा थियो ।
समय यसरी बदलिदै थियो अत्यन्त उत्तारचढावका साथ । कुनै दिन युद्ध विरामको घोषणा गरियो मानिसहरु हतार हतार सहरबाट गाउँ फर्किन थाले । युद्ध विराम लम्बिन सक्छ । स्थायी शान्ति हुन सक्छ । यस्तो आशा बोकेर गाउँ फर्किएका मानिसहरु पुनः गाउँबाट सहर ओइरन थाले । भन्न थाले -
गाउँमा त के बसीखानु छ र अलिअलि भएको जग्गा जमिन पनि बिक्री नहुने भै गो दोहोरेा कर तिरेर के सम्भव हुन्छ र दुईदुई वटा सरकारको राज्य यस्तोमा कसरी बाँच्न सकिन्छ र बरु जे सुकै होस् सहरमा त ढुक्कले सास फेर्न पाइन्छ ।
फेरी युद्ध विराम भङ्ग भयो ।
सेना र प्रहरीहरुका ब्यारेकहरुमा आक्रमण सुरु भयो । प्रहरी चौकी जलाउन थालियो सदरमुकामहरु काँडेतार बेरेर निदाउन थाले । काठमाडौँमा घर जग्गाको भाउ आकाशियो विस्थापित मानिसहरुको ओइरो नजिकका सहर बजार र सदरमुकामहरुले थेग्नै नसक्ने भए गाउँहरु बुढाबूढीको कुर्ने थलो हुन थाल्यो ।
एकथरि गर्जिन थाले-

निमुखा मानिसहरुको नाममा कहिलेसम्म शासन गर्ने हामी यो निरङ्कुशता मान्दैनौ । जनता हाम्रो साथमा छन् । हामी लोकको शासन चाहन्छौ ।
अर्काथरि गर्जे-
राज्यको नियम कानुन आफ्नो हातमा लिन पाइदैन । कसैलॆ जनतालाई बलिको बोका बनाउन पाइदैन । आतंक सिर्जना गर्नुहुँदैन । संसारले हामीलाई समर्थन गर्छ त्यसैले राज्य हामी चलाउँछौ ।
मानिसहरु कोही कसैसित बोल्न डराउनु पर्ने समय आयो हरेक मानिस प्रत्येक मानिससित ससङ्कित भैरह्यो ।
धेरै रगत बग्यो । यस बीचमा धेरै परिर्वतनहरु भए हाम्रो म्यानपावर कम्पनिमा युवाहरुको लाम यथावत नै रह्यो । परिर्वतन पछि पनि मानिसहरु भन्न थाले-
अहँ केही हुनेवाला छैन । रोजगारीको निम्ति विदेशीनुको कुनै विकल्प छैन ।
यो लाममाा कसैले केही सन्देश सुनाउने हिम्मत गरिएको देखिएन । यी पलायन मनमस्तिष्कलाई रोक्न साहस गरेको देखिएन । यी पौरखी हातहरु अरुको निम्ति पौरख बेच्न हिडिरहे ।
एकविहान अपिसको कोठा खोलेर म बस्न पनि भ्याएको थिइन । एकजना अपाङ्ग झुम्री महिला खोच्याउँदै भित्र पसेको देखे । म एक छिन त झस्के विस्मृतीबाट हराइसकेको यो अनुहारलाई म संझने प्रयत्न गरिरहेको थिएँ ।
भो भो दुःख नगर्नोस । चिन्नु भएन होला म छिरिङ डोल्मा । चारवर्ष अघि तपाईकै मेन पावरबाट खाडि पुगेको थिई नी ! म असमंजसमा परंे । िकंकर्तब्य बिमूढ उसको अनुहारमा हेरिरहेँ । मलाई पटक्कै विश्वास भै रहेको थिएन के यो त्यहि छिरिङ हो जसले आफ्नो चम्किला आँखा र मनभरि विश्वास बोकेर विदेश गई रोजगार गर्ने र पुनः नेपाल फर्केर कुनै सानो तिनो व्यवसाय गर्ने अठोट लिएर बिदेशिएकी थिई । म छाँगाबाट खसे जस्तै भएको थिएँ अचानक ।
अनि के भो
मैले यतिमात्र भन्न सकंे । त्यसपछि छिरिङ डोल्माले जे सुनाएकी थिई त्येा सुन्नको लागि मैले धेरै धैर्य बटुल्नु पर् यो ।
म यहाँबाट खाडी पुगेपछि एअरपोर्टबाटै मलाई एउटा गाडिमा राखेर चार घण्टा हिडाइयो । बाहिर पचास डिग्री भन्दा माथिको तापक्रम भएता पनि गाडि भित्र भने चिसो नै थियो । गाडी हाक्ने सेतो टोपी र लामो दाह्री भएको डरलाग्दो अनुहार थियो । ऊ गाडीको सिसाबाट घरिघरि मलाई हेर्ने गथ्यो । मसँगै सिटमा बसेको मानिस संभवतः उसको र मेरो पनि मालिक हुनुपर्छ । आफ्ना ठूलाठूला आँखा र ठूलो टाउको गाडिको सिसाबाट बाहिरतिर चिह्याइरहेको थियो । उसले मलाई इसाराले पानी पिउँछौ भनेर संकेत गर् यो । मलाई एअरपोर्टमा नै प्यास लागेको थियो तर पानी माग्ने हिम्मत गरिन ।
मैले बोतलबाट पानी दुइ घुट्का पीए । मलाई बल्ल रोकिएको सास पुनः चल्न थालको अनुभव भयो । उनीहरु दुईजना आफ्नो भाषामा सायद फारसीमा कुरा गरिरहेका थिए । भोक लागेर पेट अलिअलि दुःखीरहेको थियो । भन्न सकिनँ एकछिन त अत्यन्त नरमाइलो लाग्यो । बित्थामा आएजस्तो लाग्यो । अब पश्चाताप गरेर पनि केही फाइदा छैन जस्तो लाग्यो र मनलाई बुझाएँ । मन बुझाउन साह्रै गाह्रो हुँदोरहेछ ।
यसो भनिरहँदा उसका आँखा भरिएका थिए । म टेबलमा कुहिनो अड्याएर टाउकोमा हात राख्दै उसको कुरा सुनिरहेको छु ।
सूर्यको प्रचण्ड रापमा पोलिरहेको बलौटे फाँटहरु सिधासिधा घुम्ती नभएका पक्कि सडहकहरु तातेर अगाडितिर आगोको ज्वाला टल्के जसरी पर्ने छाया । मेरो जीवनमा घर छाडेर पहिलो पटक यति टाढा आएको क्षण । हामी अब सहरभन्दा टाढाको बस्तीमा पुगेका थियौ । मलाई मूलतः भाषाको समस्या थियो । यो ठाउँ पुरै गाउँजस्तो पनि लागेन मलाई । सहरको जस्तो सबै सूविधाहरु पनि नभएको । मलाई एउटा तीनतले घरमा पुर् याइयो । दिउँसोको समय भएर होला केही महिला र केटाकेटी बाहेक त्यहाँ अन्य पुरुषहरु थिएनन् ।
मलाई एउटा लिष्ट थमाइयो । जसमा मेरो उठ्ने र सुत्ने समय अनि गर्नुपर्ने कामकॊ विवरण लेखिएको थियो । बिहानः ४ः०० बजे उठेर तयार हुनुपर्ने दिउँसो १ः०० बजे खाना खाने र राती आवश्यकता अनुसार काम गर्नुपर्ने । मलाई िरंगटा चल्न थाल्यो । बाआमालाई सम्झेँ । म गरीब भएकै कारणले यो दुःख खेप्नु आइपुगे वा मेरो महत्वाकाङ्क्षाका कारण म आएँ । यस्तो असमन्जसको अवस्थामा म पुगेँ । मेरो दुई बर्षको सम्झैाता थियो । यो पहिलो दिन थियो सातसय उनान्तीस दिन बाँकी नै थिए । म अन्धकारको भूमरीमा आफू भासिएको महसूस गर्न थालंे । त्यसपछि मेरो दैनिकी सुरु भयो । दैनिक के थियो र रौरव नरकमा म जीवनका क्षणहरु काट्न थालंे । बिहान चार बजे उठेर पानी तताउनु पथ्र्यो । कहिले सुँगुर काट्नु पथ्र्यो सफा गर्नुपथ्यो । मासु लिन आउने गाडिमा लोड गर्नुपथ्यो । म मासु व्यापारीकोमा पुगेछु । उसले धेरै थरि व्यापार गथ्र्याे । उसका तीनजना जवान छोराहरु थिए । चार वटा श्रीमती थिए । ऊ त्यो घरको बडेमाको राक्षस अनुभूत हुन्थ्यो । उसका श्रीमतीहरु उसको छेउ पर्न र बोल्न डराउँथे कुनै गल्ति गरेमा बेसकन पिट्थ्यो ।
त्यो घरको खानेकुराको गन्धले मलाई धेरैदिनसम्म खाना खान पनि मन लागेन । बाँच्नको निम्ति खानै पर्ने बाध्यता ! त्यतिकै मर्न पनि सकिदो रहेनछ ! घर सफा गर्ने भाँडाकुँडा सफा गर्ने लुगा धुने खाना बनाउने अनि मासु तयार गर्ने कामको बोझले मलाई िरंगटा चल्न थाल्यो । म उभिन नसक्ने भै बेहोस जस्तै हुन थालें । उनीहरुले मलाई यस्तो बेला समातेर सुइ लगाउन थाले । खै के को सुइ हो कुन्नी त्यसको असरले म पुनः जस्ताको तस्तै प्रुेस हुन्थे । र पुनः काममा जुट्थॆ ।
दिनहरु कति लामो हुन थाले म छट्पटाउन थालंे । रातहरु कति छोटा हुन्थे मलाई निन्द्रा कहिले पुगेन । राती बाह्र एक बजेसम्म उनीहरुलाई खाना खुवाइरहनु पथ्र्याे । कहिलेसम्म यसरी सुरक्षित भइएला मेरो सात्तो जाने गथ्र्यो । गाउँमै बरु तरकारी खेती गरेर बसेको भए हुन्थ्यो । सानो व्यापार गर भन्दै थिए बा आमाले त्यही गरेको भए हुन्थ्यो । हरेक दिनजस्तै हामीसँग क्रान्तिमा हिँड भन्दै आउने मानिसहरुसँग डराएर बिदेशिएँ बरु त्यतै क्रान्तिको निम्ति हिँडेको भए पनि मर्दा त आफ्नै देशको निम्ति मरिन्छ भनेर चित्त बुझाउन सकिन्थ्यो । यहाँ त अकालमैै मरिने भो ! यस्तै सोचेर दिनहरु बित्दै गए ।
मैले जुन अनर्थ सोचेकी थिए अन्ततोगत्वा त्यही नियती भोग्नुपर् यो । म उसका तीनभाइ छोराहरुबाट पटक पटक बलात्कृत हुन पुगेँ ।
उसको कुराले मेरो टाउको रिङ्गायो । अब म यो भन्दा पनि अघि सुन्न सक्ने अवस्थामा रहिन । मेरो टाउको बेसकन दुख्यो । घाँटी सुक्दै आयो । बोतलबाट पानी दुइ घुट्का पिएँ । उसलाई पानी पिउछ्यौ भनेर इसारा गरंे । मेरो पनि गला अबरुद्ध थियो । उसले हातले नाइँ भन्दै इशारा गरी ।
ऊ भन्दै गई-
म प्रतिरोध गर्ने अवस्थामा थिइनँ । दैनिक लगाइने सुइले मेरो शरिर जर्जर भैसकेको थियेा । मैले श्रम बेचेकी थिएँ तर मेरो सबै कुरा शोषण भो । भन्न जाने र हार गुहार गर्न जाने ठाउँ थिएन । भाग्ने प्रयास पनि गरेको थिए तर सफल भइनँ । त्यसपछि म झन कडा निगरानीमा परें । मेरो पासपोर्ट र भिसा उनीहरुसँगैै थियो । बेलाबेला पेस्तोल र बन्दुक देखाएर तसा्रउँथे उनीहरु ।
मैले गाई काट्नु पर् यो । गाईको मासु बेच्नु पर् यो । मैले राँगा काटे । ठूलो बिजुलीबाट चल्ने आराले । ट्वाइलेट सफा गर्नु पर् यो । चरम भन्दा चरम अमानवीय कार्यहरु गराइए मबाट । मेरा हातहरु सुन्निएका छन् अझैे यी हेर्नोस ।
मेरो खुट्टा यी हेर्नोस् सुन्निएर अझै टेक्न सकेकी छैन ।
मेरो भिसाको म्याद सकिदा पनि उसले मलाई फर्किन दिएन । दुई वर्षपछि मलाई अर्कै ठाउँमा उसले बिकि्र गर् यो र त्यो दुई वर्षको तलव पनि दिएन । तलब माग्दा उसले मलाई उल्टै दैनिक लगाइने सुइको बील र औषधिको बील थमाइदियो ।
ूतिम्रो निम्ति मैले यत्रो खर्च गुर्नपर् यो अझै तलब माग्छ्यौ ू
यस्तो जवाफ दियो । त्यो नयाँ ठाउँमा म केही राहत त महसूस गर्थें । तर मलाई कामकॊ बोझ भने उत्तिकै थियो । यिनीहरु मलाई खानपानमा भने राम्रो गर्थे । तर म खान्थे के नै अब झण्डै चार वर्षपुग्न आटेको थियो । कुनै नेपालीको सम्पर्कमा आउन पाए यहाँबाट भगाइदिन्थे कि भन्ने आशले बाँचिरहेकी थिएँ ।
अचानक एकदिन नेपाली जस्तो लाग्ने मानिस त्यो घरमा फोहोर उठाउन आएको देखेँ । उसले पनि मलाई नेपाली नै ठाँनेर निकैबेर घुरेर हेर् यो । मलाई त्यहाँ कसैसँग बोल्ने अनुमती थिएन । एकदिन फोहोर फाल्ने बेला मैले उसलाई आँखाको इशाराले आफूले फोहोरसँगै फालेको कागजको टुक्रा देखाएँ । उसले टपक्क टिपेर खल्तीमा राख्यो ।
त्यसपछि त्यहाँबाट उद्धार गरियो । मलाई सबैै नेपाली मिलेर काठमाडौँ पठाइ दिए । म यो जिर्ण शरिर बोकेर बल्ल बल्ल गाउँ पुगेँ । मेरो सपनाहरु सबै भत्किसकेका थिए । म निरुद्देश्य गाउँ त आएँ तर सोच्दै थिएँ बा आमा र दाईको अघि यो शरिर कसरी देखाउने
हा हा हा ………। ऊ अट्टहाँस गरेर हाँसी म एकदम झस्कंे । मेरो मथिङ्गल घुम्न थाल्यो । हरे ! यो त बिचरा पागल भै सकिछ । मैले डराइ डराइ सोधे -
अनि के भो त
के हुनु हा हा हा………… हुन अब के बाँकी थियो र जे बाँकी थियो सबै भयो ।
म चार वर्ष सम्पर्कविहिन भएँ । आर्मीमा हुने दाइ सदरमुकाम आक्रमणमा परेर …………।
उसका आँखाबाट बलिन्द्र धारा आँसु चुहिरहेका थिए । मुखबाट र् याल निस्किईरहेको थियो । भक्कानिएर भन्दै थिई-ः
घरमा भएको दाइ पनि उतातिर पो लागेछ । त्यो पनि दोहोरो भिडन्तका क्रममा मारियो रे !
बाफ रे ! म यो के सुनिरहेको थिएँ । मलाई नै विश्वास लागिरहेको थिएन । एउटै परिवारले यस्तो पीडा खप्नु परेको यथार्थ । जुन उसले सुनाइरहेकी थिई । दुईटै दाइको मृत्युको पीडा खप्न नसकेर तीन महिनामैं आमा बित्नु भो उहाँ पचास वर्ष भर्खर पुग्नु भएको थियो । त्यसपछि उसले बेसकन भक्कानो छाडि । म अन्यमनस्क अवस्थामा पुगेँ ।
बा नि मेरो प्रश्नको जवाफमा उ एकदम उत्तेजित भइ ।
हो म त्यही त तपाईँलाई सोध्न आएकी । काठमाडौँमा राहत बुडिदैछ भन्ने सुनेर गाउँबाट हिडेको बालाई खोज्दा खोज्दा थाकिसकंे । कतै भेट्दिन तपाइर्ँकोमा पो आ छन कि भनेर खोज्न आकि ।
म उसलाई के जवाफ दिउँ उसलाई दिने जवाफ मसँग थिएन । उसलाई सम्झाउन सक्ने क्षमता मसँग थिएन । उसलाई के भनेर सम्झाउँने म एकहोरो अगाडिको ढोकामा हेरीरहें ।
छिरिङ्ले उठ्न खोज्दै बेकसन भुइँमा हात टेकि उसका आँखा भित्तामा झुण्डाइएका लोकतन्त्रका सहिदहरुका तस्वीरमा परे । उसले निकैबेर त्यसमा आफ्नो दुबै दाइहरुका अनुहार खोजी मैले उसलाई के हेर्दैछ्यौ । भनेर सोध्न सकिनँ ।
जान्छु है ।
ऊ फुत्त कोठाबाट अनिश्चित गन्तव्यमा बाहिरीई उसले तानेको ढोकाको हावाले भित्ताको तस्वीर भुइँमा झारिदिएको थियो । म त्यहि तस्वीरमा अनाम सहिदका अनुहारहरु खोज्दै थिएँ ।

घनश्याम शर्मा
हेटौंडा नेपाल
२०६४। १०।१६
हेटौडा
Email:ghanashyamsharma@hotmail.com
सहीद दिवस
[गरिमा बर्ष २७ अंक ५ पूर्णाङ्क ३१७ बैसाख २०६६ मा प्रकाशित]

कथा

2009-12-19T02:21:00.000-08:00

समयको परिबन्द

(भाग एक)

कोहि भन्छन भाग्यले मान्छेलाई बनाउछ । कोहि भन्छन मान्छेले खुद आफ्नो भाग्य बनाउछ । तर भन्छु समयलॆ मान्छेलाई कुबेर पनि बनाउछ अनि समयले मान्छेलाई सुदामा पनि बनाउछ । सबै भन्दा बलवान नै समय हो त्यसैले समयले हरेकलाई जे पनि बनाउछ । त्यहि भएर होला बिधान आज समयको श्रापबाट उम्कन सकेको छैन । बिधान सानो छदा उसको आमा बाबा उ बाट दैबले खोसेर लग्यो । उसले आमा बाबाको न्यानो काख र मिठो मायाँ पनि राम्ररी महसुस गर्न पाएन । जति बेला उसले आफ्नो चेतना समाल्नु थाल्यो त्यति बेला उसको आमा बाबा परलोक भई सकेका थिय । सानै देखि जिन्दगीको लागी उसले कठोर सघर्ष गर्नु पर् यो । त्यसैले बाल्य कालका खुसिहरु उसलाई थाहै भएन । पढनु उसको लागी कहिले प्रथकितामा परेन । सानै उमेरमा उसले घर छाड्यो । हरेक टुहुराहरुको जुन बेहाल हुन्छ उसले पनि त्यहि बेहाल भोग्दै बेहोर्दै पार गर्नु पर् यो । दैब पनि कति निष्ठुरी बन्न सकेको होलान

न गन्तब्य छन त उसको कुनै उदेश्य नै छ तै पनि उ घर बाटै बेखर्ची हुदै निस्कन्छ चुटिएको चङ्गा सरी बाटो हराएको यात्रु सरी । जहाँ पुग्छ त्यो नै उसको गनतब्य हो जे पाउछ त्यो नै उसको लक्ष्य हो । यस्तै लक्ष्य बिहिन यात्राको क्रममा कहिले भोक खाएर अघाएर आकाश ओडी सडक मा नै सुत्छ भने कहिले फोहोरको डंगुरहरुमा फलिएको ती फेहोर हरुलाई नै मिठो मान्दै पेट भर्छ । कसैले मायाँले दिएको थोत्रा कपडा हरुले लाज छोप्नु पथ्र्यो त्यो पनि भने जति भए त कति जाति पो हुने थियो । जिन्दगी जति कष्टकर भए पनि जिउनु पर्छ नै त्यहि भएर उ पनि बाच्न चाहान्थ्यो । यस्तै क्रममा भौतारीदै जादा उसले काठमाण्डौ मा एउटा टैम्पुमा खलासि काम पाउछ । त्यो पनि उसको लागी स्वार्ग नै भयो कम से कम अरु केहि नभए पनि खाना र बस्न त पायो ।

त्यहि रुट भएर एउटी केटि दैनिक स्कुल जान्थीन । प्रायः उसैको टैम्पुमा आउने जाने गर्थिन । एक दिन उसले आफ्नो पस्र र आइ डि कार्ड टेम्पु मा नै खसाए छिन ॥ त्यो पस्र बिधानले भेटेछ । उसको नाम सझौता रहेछ । बिधानले सझौताको पस्र सुरक्षित गरि राखि दिएको थियो । त्यस दिन बेलुका उनिहरुको भेट भएन भोलि पल्ट बिहानै उहि समयमा त्यहि ठाँउमा भेट हुन्छ तर सझौताले केहि कुरा गरीनन । उसैलाई याद रहदैन कि कहाँ खस्यो भनेर ! बिधानले सोध्छ सझौता कस्को नाम हो हतार हतार मा जवाफ दिन्छीन मेरो हो । अँ तिम्रो पर्श हराएको छ उसले लजाउदै हो मेरो हो भनि जवाफ दिईन । बिधानले आफ्नो गोजि बाट निकालेर उसलाई पस्र र आइ डि कार्ड दियो । सझौताले बिधानलाई धेरै धेरै धन्यावाद दिईन । बिधान केहि नबोली हेरी रर् यो । उसलाई मन भित्र भित्रै खुसि लागी रहेको थियो । मैले निक्कै ठुलो र राम्रो काम गरेछु भनेर ।

भाग्यले नै होला एक दिन दुई दिन हुदा हुदै निक्कै लामो समय सम्म यिनिहरुको यसरी नै भेट भई रर् यो । एक दिन बिहानै एउटा चिठी को बन्द खाम बिधानलाई दिइन । बिधानले डराउदै डराउदै समात्यो । दिन भरी गोजीमा बोकी साँझमा कोठामा गएर खोल्यो । भ्यालेन्टाईन डे को उपाहार रहेछ । बिचरा बिधान लाई के थाहा भ्यालेन्टाईन डे को बारेमा । त्यहा भ्यालेन्टाईन डे शुभकामना लेखिएको रहेछ अनि अन्तमा म तिमीलाई मायाँ गर्छु भनेर पनि लेखिएको रहेछ । बास्तवमा उ डरले मात्र मुख खोल्न सकेको थिएन । मन भित्र त बिधानले पनि धेरै मन पराउनु थाली सकेको थियो । उसको लागी पनि ढोका खुल्यो त्यहि दिन देखि उनिहरुको बाल प्रेम कहानी सुरु हुन्छ । दैनिक उनिहरुको भेट हुन्छ हेरा हेर हुन्छ तर कुरा गेर्ने समयानुकुल मिल्दैन । एक दिन सझौता स्कुल जान भनेर घर बाट निस्कीन्छीन तर नेपाल बन्द भएकोले स्कुल पनि बन्द हुन्छ । कुनै सवारी सधान पनि चल्दैन । सझौताले बिधानलाई पशुपती घुम्न जाउ भनि प्रस्ताव गर्छिन र उनिहरु पशुपती घुम्न पनि जान्छन् । त्यति बेला सझौताले बिधानलाई सबै कुरा भन्छ । त्यस दिन देखि उनिहरु खुलेर बोल्न सक्ने भए । मायाँ यसरी बड्दै जादाँ सझौता कक्षा १० पास गर्न नपाउदै बिबाहा बन्धन मा बाधिन पुग्छन । त्यस्ता कमै भाग्यमानि हरु हुन्छन जो आफुले मन पराएको मान्छेलाई नै जिवन साथीको रुपमा पाउछन् । तिनै अतिकम भाग्यमानि मध्येको एक भाग्यमानि जोडि हुन बिधान र सझौता । महाकवि देबकोटा ज्यू ले भने जस्तै हातको मैला सुनको थैला के गर्नु धनले साग र सिस्नो खाएको बेस आनन्दी मनले यहि भनाइको याद आउथ्यो उनिहरुको आनन्दीत जिवन देख्दा उनिहरुको अनुपंम खुसि देख्दा ।

समय आफ्नै गति दौडि रहन्छ । समयको बेग सगै उनिहरुको सृर्जना रुपी एउटी छोरीले पनि जन्म लिन्छीन । सझौता आमा र बिधान बाबा भए त्यति बेला उनिहरुको खुसिको अर्को सगरमाथा थपन्छि । दैनिक आकासिदै गरेको महंगी त छदैछ आफ्नो घर खर्च पनि बड्न थाले पछि त्यो सानो कमाईले कति नै धान्छ र त्यसैले बिधान बैदेशिक रोजगारमा जाने सल्लाहा गर्छन । कतारको भिस्स पनि मिल्छ र उ कतार तिर लाग्छ ॥

नयाँ ठाँउ नयाँ परिबेष नयाँ साथीहरु र नयाँ काम धेरै गाह्रो हुन्छ । उसलाई भाषाको पनि ठुलै समस्या हुन्छ । तै पनि यस्तो गाह्रोहरुलाई त पहिला देखि नै उसले सामना गरेकै थियो । सहदै झनै कठोर सघर्ष गर्दै गयो । एका तिर उसको टाउको भरी साहुको रिन थियो अनि अर्को तर्फ उसको आफ्नो श्रीमति सझौता र छोरी श्रृष्टिलाई सुखमा पाल्नु पनि थियो । राम्रो शिक्षा दिनु थियो एकै पल भए पनि सुखको जिवन जिउनु थियो । हण्डर त भने जति नै पायो तर उ पनि सजिलै हार्ने मान्छे थिएन । यसरी नै उसले आफ्नो दिनहरु बिताउदै गयॊ । एक दिन उ बिरामी भएर अस्पताल जादा एउटी नेपाली छोरी मान्छेलाई भेट्यो चिनजान भयो साधरण बोलचाल पनि भयो उसको नाम रचना रहेछ । पछि फोन बाट सम्पर्क हुन थाल्यो । अलि अलि गर्दा गर्दै उनिहरुमा आत्मीयता बड्दै जान्छ ।

भनिन्छ छोरा मान्छे को चरित्र पनि बुझि नसक्नु नै हुन्छ । अलि कति दुःखमा मनलाई धैर्यता र सुखमा मन सम्हाल्न नसक्ने यो छोरा मान्छे हरु नशिल छोरी मान्छेहरुको सामुमा फुटानी नगरे हन्छ । बिधानले आफ्नो सिता जस्तै श्रीमति जसले दुःखको बेला मा आफ्नो जिन्दगी नै दिएर साथ दिएकी थिईन आज कति सजिलै भुलेको होला र जसको लागी भनेर बिदेशियो आज उसले त उनिहरुलाई नै लाई बिसे्रर पराई छोरीमान्छेहरु सग मोज गर्न अघि एक पटक पनि सोच्न सकेन मेरो आशामा रात दिन तड्पिएर बसेको अर्धाङ्गगीणि सझौता पनि छिन भनेर । बिधनाले पनि छोरा मान्छेहरुको चरित्र माथी गरीने शंकालाई थप बल पुर् याएको छ । कमाएको पैसा उ सग हिड्दा र उसैलाई फोन गर्दा ठिक्क हुन्थ्यो सुरु सुरुमा त अलि अलि पैसा पठायो तर पछि पछि त पठाउनु नै छाड्यो उ त कुहिरो बिचको काग जस्तै रनाभुल्लामा फस्यो । दुबैले परदेशमा एकान्तको फाईदा उठाउने दाउमा अग्रसर देखिन्थे । यीनिहरु त केवल एकान्तको फाईदा उठाउन चाहान्थे बिदेश बसिन्जेल मनोरन्जन गर्न चाहान्थे । जसरी तसरी समय काट्न चाहान्थे ।

एक दिन रचनाले आफ्नो महिनावारी हुन छाडेको जानकारी बिधानलाई गराउछिन तर बिधानले त्यो कुरालाई त्यति गम्भिर लिदैन । एक दिन दुई दिन हुदै जव दुई महिना बित्छ । पेट पनि बड्दै जान्छ । कतारमा कडा कानुन भएको ले यस्तो कामलाई कुनै हालतमा मान्यता दिदैन । त्यसो भएकोले दुबै जनाले नेपालमा गएर गर्ब पतन गर्ने निर्णय गरे । दुबै जना नेपाल पनि आए तर नेपाल आए पछि रचनालाई गर्व पतन गर्न मन लागेन । हुन पनि आमाको आत्मा हो । महिनौ सम्म आफ्नो पेटमा मायाँ गरी पालेको आफ्नो रगतको आफै कसरी हत्या गनर्ं आट पनि आउछ र । त्यसैले उसले बिधान सग प्रर्थाना गर् यो बरु मलाई र मेरो बच्चालाई केहि गर्नु पर्दैन । म तपाईको जिन्दगीमा कहिले बाधक पनि बन्दिन तर म मेरो बच्चा जन्माउन चाहान्छु । यहि मेरो अनुरोध छ हजुरलाई भनि पाउ समाउन थालिन रुन थालिन कराउन थालिन । आफ्नो बच्चाको लागी आमाको यति धेरै पुकार सुनिसके पछि बिधानको पनि मन पग्लिएछ उसले पनि कर गर्न सकेन । त्यसैले गर्व पतन गराएनन । बच्चा जन्मीनु थियो जन्मियो । तर जन्मी सकेपछि सबैले कसको हो भनेर सोध्न थाले हाम्रो समाज यस्तै त छ आफ्नो आङको हाती नदेखे पनि अर्काको आङको जुम्रा भने परै बाट देख्छ । हुन पनि उनको श्रीमान परालोक भएको पनि १८ बर्ष भएको रहेछ । समाजले त सोध्ने नै भयो । सच्चाईको कसिमा रघेटिदा सत्य कुरा ओकाल्नु नै पर्छ । सारा सत्य कुरा भन्न करै लाग्यो । रचनाले सबै सत्य कुरा सुनाई दिईन । सबै गाउले हरु एक जुट भएर बिधानको घरमा भित्रयाई दिए यो जायन र मनासिपै पनि हो । जस्ले गल्ति गर्छ उसैले सजायको भोग्नु पर्छ । तर सामान्यतया हामी कल्पना पनि गर्न सक्दैनौ यर्थाथमा त्यो नै घट्ना घट्यो बिधान सझौता र रचनाको जिन्दगीमा । रचना जस्को घरमा भित्रिन पुगीन उ त आफ्नो आफ्नो छोरीे सझौता पो रहेछ । यो नमिठो सत्यको उद्घाटन जब हुन्छ सबै अवाक हुन्छन ।

नोट ः कथाले कतातिर मोड लिन्छ हेर्दै गर्नु होला भाग दुई ।

चकेन्द्र राई "कैदी"

लघु कथा

2009-12-12T23:56:00.000-08:00

"बट इट इज नेपाल"

उसँग मेरो परिचय उसैको घरमा भएको थियो । त्यतिबेला उसले मलाई पाखे सम्झेकी थी । ऊ विद्यार्थीका रुपमा जर्मनी हो कि अष्ट्रेलिया जान लागेकी रहिछ । हेर्नमा आकर्षक र केही डल्ली त्यो युवती नेपाली भएर पनि विदेशीको चालामाला टिप्न निकै आतुर देखिन्थी । कुरै कुरामा ऊ घमण्डी केटी जस्तो लाग्यो । मैले पनि इङ्लिश टु इङ्लिश टक गरेपछि ऊ अलिक गम्भीरतापूर्वक र जिम्मेवार ढ्रंगले प्रस्तुत हुन थाली । उसको र मेरो उमेरमा निकै ग्याप भएपनि उसले मलाई समकक्षी सम्झोस् भन्ने किसिमले मैले पनि कुराहरु प्रस्तुत गरेपछि ऊ निकै नजिक भएजस्तो अनुभव भयो । उसले विदेशीको रहन सहन कल्चर र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको जब वकालत गर्न थाली मैले भने ूराम्राहरु भित्र पनि खराबी हुन सक्छनू भन्ने तर्क पेश गरेँ । उसले "Can you prove it?" भन्ने कुरा राखी । मैले पश्चिमी रहन सहन र कल्चर नेपालीलाई पूरै म्याच गर्दैन भन्ने कुरा राख्दा उसले उहीँ बस्ने भएपछि म्याच गरिहाल्छू भनी । उसले केटासाथीको संगत गर्दा नेपाली समाजमा आलोचना हुने कुरा गरी । I don't like Nepali's behaviour in this manner. उसले कुरा सोझयाउन खोजी ।
"Don't you think that all who has gone foreign study should try to change Nepalis' this behaviour? मैले यसो भन्दा उसले भनी -
Do you know, Nepalese can't change. All are uncivilized, illiterate and traditional . I'm lucky to get a friend like you in Nepal.
OK thank you thinking me as a friend. But it is Nepal. It's development is like Nepal itself. We should contribute to develop it. Thinking uncivilized is not the solution.

तर ऊ यस कुरामा भने सहमत भइन । आफू त सधै उतै बस्ने कसको फुस्रद यहाँ डेभेलप गर्ने भन्ने तर्क राखी ।
मैले भने ूतिमी अझै अनमेच्युर्ड छौ अगाडि बढ विदेशले तिमीलाई धेरै कुरा सिकाउला भनेर आशा गरेको छु ।ू
मैले पनि उसँग तर्क गर्न खोजिन । उसँग केही युवा सुलभ हाँस्-मजाक गरेर अन्तमा मैले उसलाई मेरो सानो नेस्ट जस्तो झुपडीमा रातको डिनर सँगै खान आग्रह गरेँ । धेरै आग्रह गरेपछि ऊ आउने भई ।
मेरो घरमा जब ऊ आइवरी खाना खाएपछि मेरो बारेमा हल्का प्रशंसा गर्न विर्सिन - जस्तो पश्चिमी देशका नागरिकले गर्छन् । अनि पश्चिमी देशहरुले विकसित गरेको चलन स्वरुप सेक्स गेमको प्रस्ताव राख्दा ऊ अचानक आक्रोशित भई । भन्न थाली How dare you propose like this? Remember I am Nepali Cheli too, whose VIRGINITY is dearer than other. Don't think me the girl who hold down …….. in the name of friendship. केही कन्भिन्स गरेपछि ऊ कुल त भई तर अन्तमा उसले त्यही भनाइ दोहोर् याई - – But it is Nepal, Is it suitable to have sex in this way? अर्थात् कुनै अनअथराइज्ड पस्रनले यौनसम्बन्ध राख्न नमिल्नॆ तर्क - यही नेपाली चेली भन्ने शब्दले ममा हाँसोको ज्वार ल्याइदियो । के नेपाली चेलीको सबैभन्दा डियरर भनेको यही भर्जिनिटी विदेशमा पनि सुरक्षित रहन सक्ला के नेपाली चेली भएर नै उनी आज आर्थिक फाइदा प्रतिष्ठा र नेपालका समस्याहरु देखि पलायन गर्न आज विदेशको लागि यतिको टाउको दुखाइरहेकी हुन् के खाडी लगायतका देशहरुमा पुगेका महिलाहरुले पनि नेपाली चेलीको आफ्नै स्वाभिमान भएको उद्घोष यसरीनै गर्न पाएका छन् त विचारका सबै पाटाहरुमहरुमा विदेशी फेशन विदेशी कल्चर विदेशी स्टाइल र विदेशी मानसिकता अंगीकार गर्ने यस्तो युवामा सेक्सको मामलामा भने यस्तो परम्परागत सोचाई र खुल्ला हुन नसक्ने संकुचित सोचाई भएकोमा मलाई हाँस उठ्यो र फेरि सो इट इज नेपाल भन्न मन लाग्यो र अन्तमा केही सहज भएपछि मैले उसलाई जर्मन युवाहरुको कामवासनाको भार थेग्न सक्छ्यौ भनी सोधेर जिस्क्याएँ । समाप्त

दुर्गा प्रसाद खरेल

इन्द्र्पुर-८ मोरङ, नेपाल

कथा

2009-12-10T00:04:00.000-08:00

दाईजोमा र्‍याल काड्ने मोराहरु ………।

धन भए पछि जे पनि हुदो रहेछ भन्ने कुराको उदाहरण मैले पनि देख्ने मौका पाएँ । कुरा सुबास बिबाहाको हो । सुबास धनि परिवारको एक्लो छोरो भएकोले उसलाई समस्या र अभाव भन्ने के हो भनेर पनि थाहा छैन । ठुलो उत्साहाको साथमा एक्लो छोरो सुबासको बिबाहा हुन लाग्दैछ । धेरै सजिसजाउका साथ धुमधाम सँग उसको बिबाहाको तयारी भइ रहेको छ । गाउघरमा नै धेरै शिक्षित मा उनिहरुकै परिवारको नाम आउछ । अनि गारघरमा उनको बिबाहा कस्तो केटी सँग कसरी गर्ने हुन भनेर सबैले उत्साहा पुर्बक पर्खि रहेका थिए । सुबास मेरो छिमेकी मात्र होईन उ त मेरो स्कुलको साथी पनि हो । मेरो एउटै स्कुलको साथी मात्र होईन हाम्रो कक्षा पनि एउटै थियो । मेरो पनि अहोभाग्य नै भन्नु पर्छ उ जस्तो मिल्ने साथीको मिठो साथ पाएको थिए । हरेकले साथीको भुमिका त निभाउनु नै पर्छ म पनि असल साथीको कर्तब्य लाई पुरा गर्न चाहान्थे । त्यसैले म उसको बिबाहको लागी हप्त्ता दिन देखि लागी परेको थिए । सजाउदा त ढुङ्गा पनि राम्रो देखिदो रहेछ । त्यहा बनाईएको मण्डप सजावट हेर्दा त कता कता अर्कै दुनिया पो होकि झै लाग्थ्यो । सबैको प्रतिक्षाको दिन पनि आई पुग्यो त्यो हो सुबासको बिबाहको दिन । सबै आ आफ्नै धुनमा थिय । कोहि नाच्दै थिय त कोहि र् यापमा र पपमा त झुम्मी रहेका थिय । कोहि भने बेहुला लाई सिगार्दै थिय । सुबास कै आग्रहमा म फोटोहरु खिच्दै थिए । बिबाहा पुरानो शैलिमा नै भए पनि आधुनिकाताको पनि मिश्रण भएकोले यो बिबाहा नमुना बिबाहा नै लाग्थ्यो ।
बिबाहा एक दिने भएकोले हामी सबै हतार हतार गरी बिहुलीको घर तिर जन्ति जाने तयारीमा थियौ । एउटा रातो नयाँ मारुती कार फुल र मालाले आकर्षक गरी सजाइएको थियो । त्यो सजाउनै को लागी मात्र पनि कति खर्च गरी मान्छे हरु कोशौ टाढा बाट बोलाईएको थियो । तर जे होस खर्च गरे अनुसार नै सजावट पनि राम्ररी गरी दिएका थियो । धरै खर्चमा बिबाहा हुन लागेकोले सुबासको परिवार प्रसंसाका पात्रा बन्दै थिय । अघाडी पछाडी ब्याण्ड बाजा बिचमा रातो कार भित्र बेहुला थियो । हामी लगभग एक घण्टा लगाएर जन्ति भएर बेहुलीको घर मा पुग्यौ । बेहुलीको घर पनि बेहुली जस्तै गरी आकार्षक तरीकाले सजिसजाउ गरिएको रहेछ । बिधि पुर्बक जन्तिलाई सत्कार गर्नु देखि सबै करा अघि बड्दै गयो स्वायम्बर पनि भयो । स्वायम्बरमा बेहुलाले दिएको औठीको कुरा खासखास खुसखुस गर्दै ओहो कक्रो ठुलो औठी …………बेहुला पनि राम्रो रहेछ धनि पनि रहेछ यस्तै यस्तै ……प्रसंसा नै गरेको सुनिन्थ्यो । यतिकैमा टिका लगाई दिने क्रम पनि सुरु भयो ।

एक पछि अर्को गर्दै आउने थाले सबैले टिका लगाई दिदै एउटा एउटा उपाहार दिन थाले । हुदा हुदा त्यहा उपाहार राख्ने ठाउ सम्म बाकी रहेन । सोचे हाम्रो समाजलाई दाईजोप्रथाले कति नराम्ररी नै गाजेको रहेछ । यो बिबाहा नभएर यो त सम्पतिको तुजुक गर्ने बहाना पो हॊकी जस्तो पनि लाग्दै थियो । सगै बाच्ने संगै मर्ने भनि पबित्र बन्दन मा बाधिनु त सिर्फ देखावटी बहाना मात्र पो होकि जस्तो लाग्यो । अलिक पर तिर उभिएर यी नै कुराको सोच्दै थिए । त्यति बेला नै लोक प्रिय गायक शम्भु राई र सिन्धु मल्लको गीत घर त हिले हो चाहिदैन सम्पति दिल मिले भो……॥ मिठो आवाज मेरो कानमा पर् यो । यो गीतको लागी आजको दिन भन्दा उपयुक्त दिन कहिले हुन सक्छ र दाईजोमा र् याल काड्न मोराहरुलाई मिठो शन्देस त दिएकै छ । तर त्यो गीतको सान्र्दभीकता कस्ले बुझ्छ त्यहाको बास्तबिकता र यो गितको भाबमा म एकै क्षण भए पनि हराउन पगें । आजको हाम्रो समाज जसलाई हामी शब्य समाज भन्छौ के यहि हो त हाम्रो शब्यता जिबन साथी खोज्ने बहानामा जिन्दगीको मोल नै त गरी रहेका छैनौ होईन भने बिबाहामा किन दाईजो त्यो पनि यति धेरै यस्तै अनगिन्ति प्रश्नहरु मनभरी सलबलाइ रहेका थियो ।

त्यतिकैमा एउटा थात्रो कपडा लगाएको मान्छे पनि टिका लगाई दिन भनेर आयो । उसलाई कसैको निम्तो भने थिएन छ । त्यसैले होला सबै धनि तर बैगनि मान्छेहरुको जमातले उसलाई धकेल्दै बाहिरा निकाले शायद आफ्नो बेइजत हुन्छ भनेर होला । रिसले चुर हुदै चिच्याउन थाल्यो । के मरेका मान्छेको मलामी जानलाई पनि कसैको अनुमति लिनु पर्छ र त्यस्तै बिबाहामा बेहुला बेहुलीलाई टिका लगाई दिन पनि निम्तो नै चाहिन्छ यसरी नै फतफताउन थाल्यो उ दाइजो को प्रथाको बिरोध गर्न लाग्यो । बिबाहा जस्तो पबित्र बन्धनलाई दाईजो जस्तो अहंकारी धन जस्तो धोकवाज बस्तु सँग जोडिन्छ भने त्यो घातक सिद्ध हुनेछ । मैले पनि मेरो छोरीको बिबाहा आज भन्दा सात बर्ष अघि गरी दिएको थिए । तर दाईजो दिन नसके को कारण मेरो छोरीको निर्मम हत्या भयो । त्यहि दिन देखि म दाईजोमा र् याल काड्ने यो समाज र समाजका ति मान्छेहरु प्रति घृणा गर्छु । मानव रुपी ति दानवहरुलाई बद्ला लिन न्याय खोज्दा खोज्दै आज मेरो यो हाल भयो । तर मैले अहिले सम्म न्याय पाउन सकिन । त्यसैले म यो दाइजो प्रथाको घोर बिरोधी हँु …………।

अनि उसैले प्रसिद्ध गायक गोपाल योन्जनको सर्ब प्रिय गित नेपालको छोरा गीतको बोल बाट टुटे फुटेको गीत पनि गाई दियो
………॥ खोसेको रोटि मेरो पेट भरिन्न

मागेको धोतीले मेरो लाज छोपिन्न……

शायद उसको सात बर्ष देखिको आक्रोस पोख्नु थियो उसले त पोखि दियो । गुिम्सयर बसेको बेदनाहरुले सताई रहेको मन अलिकति भए पनि शान्त भयो होला । प्रसिद्ध गोपाल योन्जनको त्यहि गीत गाउदै अन्तै लाग्यो । कसैले उसका समर्थन पनि जनाए कसैले पागलको संज्ञा पनि दिए । उसको यो भनाईले मलाई मेरो गाँउको एक जना दिदीको संझना गरायो । बिचरी ! ति दिदी पनि दाईजोको कारण नै हत्या गरिएको थियॊ । त्यस्ता अनगिन्ती सत्य कथाहरु आँखा भरी नाच्न थाल्यो जो हाम्रो समाजमा सदियौ देखि घटि रहेका छन । दाईजो प्रर्था हाम्रो समाजको कलंक नै साबित भएको छ तर कानुन मौन छ । एकातिर गायक शम्भु राई र सिन्धु मल्लको गीत घर त हिले हो चाहिदैन सम्पति दिल मिले भो……… मिठो आवाजमा बजि रहेको थियो भने अर्को तिरू…॥ खोसेको रोटि मेरो पेट भरिन्न मागेको धोतीले मेरो लाज छापिन्न…… यी दुबै कुराले सुबासलाई धेरै प्रभाव पारेछ लज्जित बनाएछ । उसले तुरुन्त फैसला पनि गर् यो । उसलाई जे पनि दाईजो दिएका थिए त्यो दाईजो कसैको केहि पनि नलाने आफ्नो निर्णय सुनायो । एक हुल युबाहरुले सुबासको यो कार्यलाई स्बागत गरे । तर कसैले यो ठुलो अपमान हो भनेर गुनासो पोख्न लागे । निक्कै ठुलो खैला बैला हुन थाले पछि बेहुली सिबानीले सबैलाई बिनम्र आग्रह गर्न थालीन । आज तपाईहरुले हाम्रो लागी भनेर जे पनि उपाहार दिनु भयो त्यसको लागी धेरै धेरै धन्यावाद छ यहाहरुलाई । तर सुबासको निर्णय प्रति म पनि त्यतिकै सहमति छु । हामीहरुलाई आज शुभ कामना दिनुहोस । आषिक दिनुहोस । त्यो नै हुनेछ हाम्रो लागी अमुल्य उपहार हुनेछ । तपाइहरुको धन होइन हामीलाइ त तपाईहरुको साथ चाहिन्छ । दुःख सुख त जिवनको मार्गदर्शन हो । कसैले दिएकोले एक छाक त टर्ला तर बाकी त आफ्नै पाखुरीमा बाँचनु पर्छ । तर त्यहि एक छाकको लागी मान्छेले मानवता नै गुमाएको छ । म तपाईहरुको एउटा छोरी मात्र होईन यो समाजको साहासीनमुना र एक आदर्श छोरी हुन चाहान्छु । म लाई त लाग्छ धेरैले समर्थन जनाए एक जना साथीले भन्यो यो दाईजोमा र् याल काड्ने मोराहरुलाई गतिलो झापट नै साबित हुनेछ ।

चकेन्द्र राई "कैदी"

धनकुटा